Latince “istek” veya “arzu” anlamına gelen sözcükten türeyen libido [libido], Freud’un cinsel arzu veya cinsel iştah için kullandığı genel terim olmasının yanı sıra, dürtünün tasarımsal içeriğinden farklı olarak cinsel dürtünün ruhsal enerjisini ifade etmek için kullandığı daha özgül bir terimdir. Freud’un libidonun kökenlerine, dönüşümlerine ve etkilerine ilişkin önermeleri, topluca libido kuramı [libido theory] adlandırılmıştır. Libido, cinsel ilginin veya uyarılmanın yaşam boyunca süreklilik gösterdiği ve yalnızca doğrudan cinsel arzunun değil, aynı zamanda sevgiye dayalı bağların ve toplumsal bağların da nedensel bir etkeni olduğu düşüncesini ifade eder hâle gelmiştir. Daha genel olarak libido, herhangi bir düşünceye veya etkinliğe yönelik ruhsal ilginin nedensel etkenidir.
Freud’un dürtü ve enerjiye ilişkin kavramsallaştırmalarının ve dolayısıyla motivasyon kuramının merkezinde yer alan libido kuramı, psikanalitik kuramın erken dönemdeki temel taşlarından biriydi. Libido kuramının cinselliğin ve bilinçdışı çatışmanın etkilerine odaklanması, Freud’un tüm zihin modellerinde merkezi bir yere sahiptir. Freud’un cinsellik kavramını genital işlevin ötesine taşıyarak devrim niteliğinde genişletmesi, birçok analist tarafından insan psikolojisinin anlaşılmasına yaptığı en önemli katkılardan biri olarak kabul edilir. Freud’un libido ve çocuksu cinsellik kavramları, cinselliğin semptomlarda, davranışlarda, karakterde ve fantezilerde çoğu zaman örtük veya türev biçimlerde kendini gösteren güdüleyici bir güç olarak rolünü köklü biçimde genişletmiştir. Çağdaş analistlerin birçoğu, Freud’un dürtü kuramının ve enerjiye ilişkin önermelerinin belirli yönlerini terk etmiş olsalar da libido kavramını, insan motivasyonunu ve ruhsal işleyişi klinik ve kuramsal açıdan anlamaları bakımından temel önemde görmektedir. Diğerleri ise Freud’un libidinal dürtünün haz arayışına yönelik yönüne yaptığı vurguya itiraz etmekte ve çocuksu cinselliğe yapılan bu vurgunun nesne arayışının ve bağlanmanın önemini azalttığını düşünmektedir. Bu analistler, özellikle kişilerarası ve kendilik psikolojisi yaklaşımları çerçevesinde çalışanlar ile bağlanma araştırmacıları ve kuramcıları için cinsellik, zihne ve zihnin gelişimine ilişkin kavramsallaştırmalarında çok daha sınırlı bir rol oynar. Diğer kuramcılar ise libido kavramını korumuş, ancak onu Freud’un özgün görüşünden oldukça farklı biçimlerde kavramsallaştırmışlardır.
Libido terimi, Freud’un onu psikanalize uyarladığı dönemde, çağdaşı olan bilim insanlarının çevresinde muhtemelen bir ölçüde kullanılıyordu. Terim, Freud’un yazılarında ilk kez 1894 yılında Fliess’e yazdığı bir taslakta ortaya çıktı. Freud burada libidoyu, cinsellikle ilişkili, altta yatan bedensel bir sürecin ruhsal temsili olarak tanımladı (1894b). Libido “birikerek engellenir” ve uygun biçimde boşaltılamazsa anksiyeteye dönüşüyordu. Freud, Cinsellik Kuramı Üzerine Üç Deneme adlı eserinde (1905b), libido kavramını daha açık biçimde cinsel içgüdülerin veya dürtülerin cinsel enerjisi olarak tanımladı. Freud, oldukça genişletilmiş bir cinsellik anlayışı çerçevesinde, cinsel dürtüyü, kaynağını bedenin erojen bölgelerinin (örneğin ağız, deri, anüs ve genital bölge) yakın duyusal uyarılmasından alan, uyarıcı duyumlarla (libido) ilişkili arzu içeren tasarımlardan (libidinal amaçlar) oluşan bir yapı olarak tanımladı. Bu erojen bölgelerin uyarılması, ebeveynler ve onların yerini alan kişiler tarafından gerçekleştirilen olağan bakım sırasında meydana gelir. Bu kişiler, söz konusu arzuların libidinal nesneleri hâline gelme eğilimindedir. Cinsel dürtü, ancak gelişimin görece geç bir aşamasında, ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde üremenin hizmetinde birleşen çok sayıda kısmi dürtüden oluşur. Bu psikoseksüel gelişim kuramı, daha sonra hem Freud (1905b’ye 1915’te yapılan ekleme, 1923b) hem de Abraham (1924b) tarafından, libidinal evrelerin zamansal olarak sıralanmış bir gelişim dizisi biçiminde ayrıntılandırılmıştır. Bu evrelerde libidonun örgütlenmesi ve nesneyle ilişki kurma biçimi, altta yatan oral, anal ve fallik erojen bölgelerin baskın etkisini yansıtır. Libidonun belirli evrelere saplanması veya bu evrelere gerilemesi, çeşitli psikopatoloji biçimlerine ya da karakter örgütlenmelerine yol açabilir.
Freud’un libido kavramı, zihindeki karşıt güçlerin çatışmanın ve ruhsal yapının oluşumunda başlıca rol oynadığını kabul eden, zaman içinde gelişen dürtü kuramının merkezi bir bileşeniydi. Freud (1914e), 1914 yılında libido kuramını biçimsel olarak tanımladı. Bu kuramda libidoyu, çeşitli ruhsal tasarımlara veya zihnin yapılarına yatırılabilen (katekte edilebilen [cathect]) bir ruhsal enerji biçimi olarak ele aldı. Freud, kişinin kendisine yatırdığı libido miktarı (ego libidosu) ile nesnelerine yatırdığı libido miktarı (nesne libidosu) arasında karşılıklı bir ilişki olduğunu öne sürdü. Ayrıca, ruhsal yapının gelişimini beslemek ve benlik saygısını sürdürmek için kullanılan bir benlik libidosu rezervuarı tanımladı. Libidonun boşaltılamaması, “birikerek engellenmiş bir durum”a yol açabilir ve bunun sonucunda nevrotik semptomlar oluşabilirdi. Dış dünyada karşılaşılan engellenmelere yanıt olarak ego, savunmacı bir biçimde nesne libidosunu geri çekerek kendisine yöneltebilirdi. Bu süreç, en patolojik biçiminde, büyüklük hezeyanlarının ve gerçekliğe ve dış dünyaya yönelik ilginin ve bunlarla kurulan ilişkinin kaybının eşlik ettiği psikoza (narsisistik nevroz olarak da adlandırılır) yol açabilirdi.
Freud (1915b), 1915 yılında bu kuramı genişleterek dürtülerin işleyişini haz ilkesiyle ilişkili olarak tanımladı. Libidoyu, artışı hazsızlığa, azalması ve boşalımı ise hazza yol açan, varsayımsal olarak ölçülebilir bir güç olarak kavramsallaştırdı. Cinsel enerji, hem nesnesini hem de amacını değiştirebilen, değişken, akışkan ve sürekli dönüşen bir güçtür. Libidinal yazgılar [libidinal vicissitudes] olarak adlandırılan bu dönüşümler, cinsel dürtünün nesnesini (örneğin, bir dış nesneden başka bir dış nesneye ya da yeniden kişinin kendisine yer değiştirme yoluyla), içeriğini (örneğin, sevgiden nefrete) veya amacını (örneğin, etkinlikten edilgenliğe) değiştirmesi; bastırmaya uğraması ya da yüceltilmesi yoluyla gerçekleşir. Yüceltmede, başlangıçtaki cinsel amaç, özellikle yaratıcı veya entelektüel etkinlikler olmak üzere, toplumsal açıdan daha fazla kabul gören veya değer verilen amaçlara yöneltilir. Freud (1920a), 1920 yılında son ve en spekülatif dürtü modelinin ana hatlarını ortaya koydu. Bu modelde libido, amacı organik karmaşıklığı artırmak, sentezlemek ve birleştirmek ve yaşamı korumak olan yaşam dürtüsünün ya da Eros’un enerjisi olarak daha geniş ve soyut bir biçimde kavramsallaştırılır. Bunun karşısında, amacı organik karmaşıklığı parçalayarak yaşamı yok etmek olan ölüm dürtüsünün eşdeğer saldırgan enerjileri yer alır.
1923 yılında Freud’un (1923a) yapısal modeli ortaya koymasıyla birlikte, libidinal ve saldırgan enerjiler, ruhsal yaşamın başlıca güdüleyici güçleri olarak idde konumlandırıldı. Libidonun ve saldırganlığın birleşmesi, nötralizasyonu ve yüceltilmesi, Freud’un son kuramında ruhsal yapının oluşumu için temel öneme sahip süreçler olarak merkezi kavramlardır. Cinsellikten arındırılmış libido, düşünme, egonun sentezleyici işlevi ve özdeşimlerin oluşumunda rol oynayan enerjiyi sağlar. Yapısal modelde anksiyete, artık boşaltılamayan libidonun dönüşmüş bir ürünü olarak değil, süperegonun karşı çıktığı libidinal veya saldırgan boşalım tehdidine egonun verdiği bir yanıt olarak kavramsallaştırılır (1926a).
Psikanalitik düşüncedeki sonraki gelişmelerle birlikte bazı analistler, libido kuramının motivasyon ve ruhsal işleyişe ilişkin daha kapsamlı bir psikanalitik formülasyon içinde daha sınırlı bir yere sahip olduğunu düşündüler. Diğer kuramcılar ise libido kavramının yararlılığını bütünüyle reddettiler. Freud’un libido kuramının (ve daha geniş kapsamlı dürtü kuramının) doğasında bulunan enerjiye ilişkin formülasyonlar, deneyimden fazlasıyla uzak, mekanik ve belirsiz oldukları gerekçesiyle yaygın biçimde eleştirildi. Bu eleştiriler, kuramsal düzeyde bir dizi revizyon ve ret önerisinin ortaya çıkmasına yol açtı (Holt, 1976; G. Klein, 1976; Schafer, 1976). Hyman (1975), bu tür eleştirilerin, libidonun ve daha genel olarak ruhsal enerjinin, intrapsişik fantezi ve yaşantının deneyimsel yönlerini, özellikle de ruhsal yaşamdaki niceliksel değişimleri veya yoğunlukları kavramaya çalışan kavramlar olduğunu gözden kaçırdığını ileri sürdü. C. Brenner (1982), dürtülerin, birçok bireyin gelişimleri boyunca belirli kişilere yönelttikleri kendilerine özgü ve belirli libidinal (ve saldırgan) arzuların gözlemlenmesine dayanan, insan motivasyonuna ilişkin soyut bir genelleme olarak anlaşılması gerektiğini savundu. Böylece Brenner, libido kavramının Freud’un ilk tanımlamalarında da mevcut olan, yaşantıya daha yakın yönlerini vurguladı.
Freud’un libido kuramı, motivasyonda nesne ilişkilerinin rolünü daha fazla vurgulamayı veya kurama dâhil etmeyi amaçlayan kuramcılar tarafından da yeniden ele alındı. Fairbairn (1954), libidonun doğuştan gelen amacını, haz arayışından ziyade temelde nesne arayışı olarak yeniden kavramsallaştırdı. Loewald (1971), libidonun kökenlerinde ve gelişiminde anne-çocuk ruhsal matrisi içindeki gerilimlerin ve etkileşimlerin oynadığı rolü vurguladı. Kernberg (1982) ise gelişimin başlangıcından itibaren kendilik ve nesne tasarımlarını birbirine bağlayan haz verici duygulanım durumlarını, hem libidinal hem de saldırgan dürtülerin yapı taşları olarak gördü.
Kişilerarası yaklaşımın temsilcileri, D. N. Stern (1985) gibi ilişkisel yönelimli bebeklik dönemi araştırmacıları ve bağlanma kuramcıları, erken çocukluk dönemindeki cinselliğin yoğunluğunu geri plana iterek çocuğun libidinal doğasına ilişkin psikanalitik anlayışı ilişkisel ihtiyaçlar açısından yeniden kavramsallaştırmışlardır. Kendilik psikolojisinde ise Kohut, kuramsal çalışmalarının erken döneminde libido kuramının terminolojisine bağlılığını sürdürmüş olsa da sonraki çalışmalarında kendisi ve diğer kendilik psikologları, libidonun rolünü kendiliknesnesi ihtiyaçlarıyla değiştirmişlerdir.
Çeviri kaynağı:
Auchincloss, E. L., & Samberg, E. (Eds.). (2012). Libido. In Psychoanalytic terms and concepts (pp. 137-139). Yale University Press.
Bir yanıt yazın