Psikanalizin Dört Psikolojisi ve Klinik Çalışmadaki Yerleri (Makale)

Özet

Klinik psikanaliz, insan zihninin işleyişine ilişkin kavramsal olarak birbirinden ayrıştırılabilen dört bakış açısının gelişmesine yol açmıştır. Bunlar, bu çalışmada dürtü psikolojisi, ego psikolojisi, nesne ilişkileri psikolojisi ve kendilik psikolojisi olarak adlandırılmaktadır. Bu bakış açılarının klinik açıdan önemi, tarafsızca süzülen dikkat ve psikanalizde değişim yaratan etkenlerle ilgili meselelere uygulanmaları yoluyla incelenmektedir. Bu iki alanın da dört psikolojinin her birinin bakış açısından ele alındığında kapsam bakımından genişlediği görülmektedir.

---

Psikanaliz, benim “dört psikoloji” olarak adlandıracağım yaklaşımları ortaya çıkarmıştır: dürtü [drive] psikolojisi, ego [ego] psikolojisi, nesne ilişkileri [object relations] psikolojisi ve kendilik [self] psikolojisi. Bunların her biri, insanın ruhsal işleyişine biraz farklı bir bakış açısıyla yaklaşır ve farklı olguları vurgular. Bu dört psikoloji kuşkusuz birbiriyle örtüşmekle birlikte, her biri kuramsal kavrayışımıza yeni bir şey katar ve her biri klinik durumda önemli bir yere sahiptir. Bu makaledeki amacım, söz konusu klinik önemi vurgulamaktır. Daha önceki bir çalışmamda (Pine, 1985), dört psikolojinin gelişimsel bir bütünleştirmesini sunmaya, her birinin gelişim süreci boyunca bireyin psikolojisinde nasıl yer edinebileceğini göstermeye çalışmıştım. Burada ise klinik çıkarımlara, özellikle tarafsızca süzülen dikkat kavramına ve psikanalizin değişim yaratıcı etkilerinin anlaşılmasına odaklanacağım. Dört psikoloji az çok biliniyor olsa da bunların birbirleriyle karşılaştırılması, klinik teknikteki bazı sorunları ve olanakları ortaya koymaktadır.

Bu dört psikolojinin, parçası oldukları daha geniş kuramsal sistemlerle ilişkisini ele almadan önce, her birini kısaca ana hatlarıyla açıklamak istiyorum. Bu açıklamalar, makalenin asıl konusuna, yani söz konusu psikolojilerin klinik duruma uygulanmasına geçebilmek amacıyla zorunlu olarak basitleştirilmiştir.

Dört Psikoloji

Dürtü psikolojisi açısından bakıldığında birey, erken dönem bedensel ve ailevi deneyimlerin şekillendirici ortamında oluşan, eylemlerde ve bilinçli ve bilinçdışı fantezilerde somutlaşan arzular biçimini alan kalıcı dürtüsel itkilerin geçirdiği değişimler ve bu itkilerle yaşanan mücadeleler çerçevesinde ele alınır. Bu arzuların birçoğu zamanla kabul edilemez ve tehlikeli olarak deneyimlendiğinden, ruhsal yaşamın çatışma ve çatışmanın çözümlenmesi etrafında örgütlendiği düşünülür. Bu durum, anksiyete, suçluluk, utancın bazı yönleri, ketlenme, semptom oluşumu ve patolojik karakter özellikleriyle kendini gösterir. Freud’un ilk çalışmalarında bu düşüncelerin kuramsal temelleri, içgüdüsel dürtüye ve epigenetik olarak gelişen psikoseksüel evrelere ilişkin görüşlere dayanıyordu. Ancak insanın işleyişinin deneyimsel düzeyinde odak noktası, arzu ve dürtüsel itki, bunlara karşı savunma ve çatışmadır (bkz. Holt, 1976; Klein, 1976).

Dürtü Kuramı Nedir?

Ego psikolojisi açısından bakıldığında birey, uyum sağlama, gerçekliği değerlendirme ve savunma kapasiteleri ile bu kapasitelerin klinik durumda ve genel olarak yaşamda, dürtüsel itkiler, duygulanımlar ve fantezilerden oluşan iç dünyayla ve gerçekliğin taleplerinden oluşan dış dünyayla başa çıkmak için kullanılması çerçevesinde ele alınır. Gelişimsel açıdan, uyum sağlamanın, gerçekliği değerlendirmenin ve savunma kapasitelerinin yavaş yavaş kazanıldığı ve zaman içinde genişlediği düşünülür. Tarihsel olarak temel ego kavramları, dürtü-çatışma psikolojisinin bir uzantısı olarak gelişmiş ve dürtüye karşı savunma anlayışı aracılığıyla bu psikolojiyle yakın ilişkisini korumuş olsa da Hartmann’ın çalışması (1939), ortalama olarak beklenebilir çevreye uyum sağlamaya da önemli bir vurgu getirmiştir. Ego işleyişine ilişkin gelişimsel bir anlayış, “ego kusuru” kavramına da önemli ölçüde vurgu yapılmasına olanak tanır. Başka bir deyişle, yetişkinler (ve daha büyük çocuklar), bebeklerin sahip olmadığı uyum sağlama, gerçekliği değerlendirme ve savunma kapasitelerine sahip olduklarından, bu kapasitelerin aradaki süreçte geliştiğini varsaymak zorundayız. Gelişen her şey yetersiz ya da olağandışı biçimlerde gelişebilir; uyum sağlama kapasiteleri alanındaki gelişimsel başarısızlıklar, örneğin duygulanıma tahammül edememe ve duygulanımın kişiyi istila etmesi, dürtüsel itkileri erteleme ve kontrol etme kapasitesinin güvenilir olmaması ve nesne sürekliliğinin kazanılamaması, “ego kusurları” olarak görülebilir. Bu tür “kusurlar” çatışmadan bağımsız değildir; çatışma, bunların gelişimsel süreçte yolunda gitmemesine katkıda bulunmuş olabilir ve her durumda bu kusurlar bireyin fantezi yaşamına ve kendilik deneyimine dâhil olarak çatışmanın öğeleri hâline gelecek ve çoklu işlevler üstlenecektir (Waelder, 1930). Ancak bunların aynı zamanda (klinik çalışma açısından) kusurlar, yani uyum sağlama yetersizlikleri ya da kusurlu kapasiteler olarak ele alınmasının da yararlı olabileceğine inanıyorum.

Ego Psikolojisi Nedir?

Nesne ilişkileri psikolojisi açısından bakıldığında birey, erken çocukluk döneminden kaynaklanan, bilinçli ya da bilinçdışı anılar olarak iç dünyasında taşıdığı ve kendisinin bir, birkaç ya da bütün rolleri üstlendiği içsel bir drama çerçevesinde ele alınır (Sandler ve Rosenblatt, 1962). Çocukluk deneyimlerine gevşek bir biçimde dayanan bu içsel imgeler, yeni deneyimler üzerinde de izlerini bırakır; böylece yeni deneyimler, güncel biçimleriyle tam olarak deneyimlenmek yerine eski dramalara özümsenir. Bu içsel dramaların, çocukluk dönemindeki birincil nesnelerle yaşanan deneyimlerden oluştuğu kabul edilir; ancak söz konusu ilişkilerin gerçeğe uygun temsilleri olarak görülmezler. Belleğe kaydedilen ve yinelenen şey, nesne ilişkisinin çocuk tarafından deneyimlendiği biçimidir ve bu deneyim, yaşandığı anda çocukta etkin olan duygulanımların ve arzuların bir işlevidir. Dolayısıyla, örnek vermek amacıyla ve varsayımsal olarak, aynı sessiz, düşünceli ve hareketsiz anne, aç bir çocuk tarafından kendisini yoksun bırakan biri olarak deneyimlenirken, tek başına hoşnutlukla oyun oynayan bir çocuk tarafından belki de rahatlatıcı biçimde kendisiyle “uyum içinde” olan biri olarak deneyimlenecektir. Nesne ilişkileri psikolojisinin klinik açıdan önemi bakımından belirleyici olan, bağlanma ya da hâkimiyet kurma çabalarının veya her ikisinin birden harekete geçirdiği, bu eski aile dramalarını yineleme eğilimidir.

Nesne İlişkileri Kuramı Nedir?

Kendilik deneyimi psikolojisi açısından bakıldığında birey, özellikle sınırlar, süreklilik ve kendine değer verme meseleleri etrafında şekillenen süregiden öznel durumu ve bu öznel durumdaki dengesizliklere verdiği tepkiler çerçevesinde ele alınır (Sandler, 1960). Yalnızca “kendilik” kavramına ilişkin kavramsallaştırma ve şeyleştirme sorunlarından kaçınmak için değil, aynı zamanda öznel deneyim düzeyinde kalmak için de bilinçli olarak “kendilik” yerine “kendilik deneyimi” ifadesini kullanıyorum. Bununla birlikte, güncel literatürde “kendilik” alanının yalnızca öznel durumun kendisi etrafında değil, bu öznel durumun belirli özellikleri etrafında da örgütlendiği dikkat çekmektedir. Dolayısıyla, kendiliğin diğerlerinden ayrışma derecesi merkezi bir yer tutar; burada ayrılık ve sınırların varlığı hissini (Mahler, Pine ve Bergman, 1975; Pine, 1979) ya da tersine, sınırların kaybını veya yokluğunu kastediyorum. Ayrıca, Kohut’un çalışmasından (1977) hareketle, kendiliğin bütünlük/parçalanmışlık, süreklilik/süreksizlik ya da kendine değer verme derecesi de merkezi önemde görülmektedir. Bu iki alanın da kendiliğin ötekilerle ilişkisiyle ilgili olması kuşkusuz rastlantı değildir. Bu ilişki, ister “ikili birlik”ten ayrışma (Mahler, 1972), ister kendilik için işlevler yerine getiren mevcut kendiliknesnesi (Kohut, 1977), isterse ebeveynin çocuk için tarihsel olarak gerçekten yerine getirdiği (aynalama ve ideal oluşturma) işlevler aracılığıyla olsun, söz konusudur. Bunların tümü, Stern’ün (1985) “ötekilerle birlikte kendilik” olarak adlandırdığı, kendiliğin gelişimindeki erken evrelerle bağlantılı görünmektedir. Ayrıca bize Spitz’in (1957), “Ben”in doğası gereği “Ben-olmayan” ile ilişkisi içinde ve daha sonra kendiliğin nesneyle ilişkisi içinde gelişmesine ilişkin daha önceki açıklamasını hatırlatırlar. Dolayısıyla, kendilik deneyimi psikolojisinin alanı olarak ele alacağım şey, özellikle nesneyle ilişkili olarak kendiliğin tanımlanmasına ilişkin duygular etrafında şekillenen öznel deneyimdir.

Kendilik Psikolojisi Nedir?

Bunları dört (kavramsal olarak birbirinden ayrıştırılabilen, ancak birbirinden ayrı olmayan) psikoloji olarak sıralarken, psikanalizin bugüne kadar bu farklı bakış açılarından herhangi birini göz ardı ettiğini öne sürmek istemiyorum. Dürtü ve ego perspektifleri, bireyin işleyişine ilişkin olarak Freud’un kuramında daha biçimsel bir yer tutmuş olsa da psikanalitik uygulama açıkça bunların tümünü ele alır. Erken dönem nesne ilişkileri ve bunların yinelenmesi, analitik çalışmanın temel malzemesinin önemli parçalarını oluşturur ve süregiden öznel durum, seans içindeki çalışma için her zaman temel bir referans noktasıdır. Dört psikolojinin tümü de artık psikanalitik literatürün çeşitli alanlarında yerleşik bir konuma sahiptir. Bunları dört psikoloji olarak tanımlamamın nedeni, bakış açıları arasındaki farklılıkları vurgulamaktır; çünkü her birinin klinik çalışmaya ilişkin farklı sorular ortaya çıkardığına ve dikkatimizi değişim süreçlerinin farklı yönlerine çektiğine inanıyorum. Buradaki amacım pragmatiktir; göstermeyi umduğum gibi, bu dört psikolojinin her birine zihnimizde bir yer vermek yararlıdır.

Ancak bu amacı gerçekleştirmeye geçmeden önce, bu dört psikolojiyi kullanacağım biçimleriyle ilgili kavramsal yönlere ilişkin üç noktayı daha açıklığa kavuşturmak istiyorum. İlk olarak, bunların her biri daha geniş kuramsal sistemler içinde ele alınmıştır. Örneğin, Kohut’un kendilik psikolojisi (1977), Fairbairn’in nesne ilişkileri kuramı (1941), Hartmann’ın ego psikolojisi (1939) ve Freud’un dürtü psikolojisi (örneğin, 1905). Ancak “psikolojiler” ifadesini kullandığımda kastettiğim bu daha geniş kuramsal sistemler değildir. Bunun yerine, söz konusu kuramların geliştiği klinik olgulara gönderme yapıyorum. Daha önceki bir çalışmamda (Pine, 1985 — özellikle 5. Bölüme bakınız), bunları kuramsal psikolojilerden ziyade kişisel psikolojiler olarak adlandırmıştım. İkinci olarak, bunlar gerçekten birbirinden ayrı psikolojiler midir, yoksa yalnızca olgulara ilişkin farklı bakış açıları mıdır? Burada bu tartışmayı bütün ayrıntılarıyla geliştiremeyecek olsam da bireyin gelişiminde bunları her iki biçimde de ele almanın bir dayanağı olduğuna inanıyorum. Erken dönemde, bebeğin yaşamında bu psikolojilerden birinin ya da diğerinin deneyime hâkim olduğu anlar vardır (Pine, 1985) ve daha sonraki dönemlerde bazı bireyler, ağırlıklı olarak bu biçimlerden birine göre örgütlenmiş kişilikler geliştirirler (Pine, 1989). Bu anlamda bunlar birbirinden ayrı psikolojilerdir. Ancak insanın ruhsal işleyişinin daha az uç nitelikteki sayısız örneğinde bu psikolojilerin iç içe geçtiği ve en uygun biçimde deneyime ilişkin farklı bakış açıları olarak ele alınabileceği de kuşkusuzdur. Üçüncü olarak, bunlar insan psikolojilerinin eksiksiz bir listesi olarak mı görülmektedir? Özellikle, bana süperego psikolojisinin ya da kişilerarası ilişkiler psikolojisinin bu sınıflandırmada nasıl bir yere sahip olduğu soruldu. Şimdilik süperegoyu, hem nesne ilişkileri psikolojisinin (özdeşim bakımından) hem de dürtü psikolojisinin (özellikle saldırgan dürtü bakımından) önemli bir parçası olarak ele almak bana en anlamlı yaklaşım gibi görünüyor. Kişilerarası ilişkileri ise ayrı bir psikoloji olarak değil, diğer dört psikolojinin kendini gösterdiği alanlardan biri olarak görüyorum (diğer alan intrapsişik alandır).

Şimdi dört psikolojinin klinik çalışmadaki yerine dönecek olursak:

Tarafsızca Süzülen Dikkat

Psikanalitik teknik, gerçek anlamda, Freud’un yönlendirilmiş [forced] çağrışım tekniklerini ve hipnozu terk ederek bunların yerine açık uçlu dinlemeyi, hastanın çağrışımlarının içeriğini “tarafsızca süzülen dikkat”le [evenly hovering attention] (Freud, 1912) dinlemeyi koymasıyla ortaya çıkmıştır. Belirli bir tedavi seansında neler olup bittiğine ilişkin herhangi bir özgül beklentiye bağlı kalmadan, klinik malzemenin kendine özgü biçimini almasına olanak tanımak için bekleyerek tarafsızca süzülen dikkatle dinlediğimiz sürece, insan zihninin işleyişindeki görünüşte sonsuz çeşitlilik karşısında sürekli olarak hoşnutluk verici ve derin bir şaşkınlık yaşarız. Ancak açık fikirliliğin vazgeçilmezliğine ilişkin sürekli yenilenen bu derslere rağmen, içimizde ters yönde işleyen güçlü karşıt baskılar vardır. Zihnin doğal eğilimi, şeyleri anlamlandırmak, düzensizlikten düzen oluşturmak, bir sonuca ulaşmaya ve kesinliğe yönelmektir. Bir hastayla oturup çoğu zaman anlaşılması güç olan çağrışım akışını dinlerken, tedaviyi yürüten klinisyenin zihni oldukça doğal bir biçimde düzenleyici ilkeler, içerik boyunca uzanan “ana fikirler”, “anlamlar” “bulacaktır”.

Aslında klinik çalışmamızda zihnin bu eğilimine güveniriz. Freud’un dinleyen klinisyen için önerdiği tarafsızca süzülen dikkat ilkesi, ancak bunun karşılığını oluşturan insan zihninin anlamlandırma, anlam bulma ve düzenleme eğilimlerini kabul ettiğimizde anlam kazanır. Freud’un düşüncesi, kuşkusuz, anlamın önceden oluşturulmuş kavramlar aracılığıyla dayatılması yerine kendiliğinden ortaya çıkmasına olanak tanımaktı. Klinisyenin zihni hiçbir zaman boş değildir. Kişisel geçmişi, kendi analizi, önceki bütün hastalarından öğrendiklerinin oluşturduğu genel birikim, söz konusu hastayla daha önceki klinik geçmişi ve genel kuramsal bilgisiyle doludur. Tarafsızca süzülen dikkatin amacı, boş zihinler değil, önceden belirlenmiş bir anlayışa bağlı olmayan zihinler ortaya çıkarmaktır. Bunlar, bu belirli seansta, bu belirli hastadan gelen bu belirli içeriğin, kendine özgü olabilecek niteliklerine sadık kalacak biçimlerde örgütlenmesine açık zihinlerdir.

Her türlü ön kabulden bütünüyle bağımsız olmak imkânsızdır vetarafsızca süzülen dikkatin kesintiye uğramasının başlıca kaynağı, Freud’un kendi anıtsal kuramsal başarısıdır. İnsan işleyişini dürtüler ve çatışma etrafında örgütlenmiş olarak ele alan psikanalitik kuramın oluşturulması, analitik bir seansın içeriğinin olası anlamlarına ilişkin temel beklentiler ve varsayımlar yaratır. Dolayısıyla, belirli bir seansın belirli içerikleri karşısında tarafsızca süzülen dikkate, yani önceden belirlenmiş bir anlayışa bağlı olmayan dinlemeye yaklaşabilsek de genellikle zihnimizde, duyduklarımızın olası anlamlarının neler olabileceğini belirleyen genel bir kuramsal kavramlar bütünü bulunur. Belirli bir seansı önceden belirlenmiş bir anlayışa bağlı kalmadan dinlemek, genellikle kişilik gelişimi, kişilik örgütlenmesi ve bunların tedavi durumunda ortaya çıkışına ilişkin daha geniş kuramsal bağlılıklar bağlamında gerçekleşir. Bu durum, gerçekten tarafsız ya da önceden belirlenmiş bir anlayışa bağlı olmayan bir dinleme açısından ciddi bir sınırlama oluşturur.

Bu meseleyi başka bir açıdan vurgulamak için, belirli bir paradoksu belki biraz abartarak ifade etmeme izin verin: Psikanalitik klinisyenler, bilim insanları olarak, olgulara sadık kalma, verilere bağlı hareket etme ve gözlemlenenleri aktarma yönündeki kendilerinden beklentileri [self-expectation] doğrultusunda çalışırlar. Bu, onları açık fikirli olmaya yöneltir. Ancak psikanalitik klinisyenler, profesyoneller olarak, bilgi sahibi olma ve ruhsal sıkıntıları hafifletmek için uygulayabilecekleri bir bilgi birikiminde uzmanlaşmış olma yönündeki kendilerinden beklentileri doğrultusunda çalışırlar. Hastalar bize bilim insanı olduğumuz için değil, uzman olduğumuz için gelir ve ücret öderler. Bu ise onları kesin sonuçlara ulaşmaya yöneltir.

Psikanaliz, bugüne kadar ve hiç de mücadelesiz olmamakla birlikte, açık fikirlilik ile kesin sonuçlara ulaşma arasındaki gerilimden, daha önce ana hatlarıyla açıkladığım dört psikolojiyi, yani yaşamlara ilişkin verileri düzenleme biçimlerini ortaya çıkarmıştır. Bunlar, dinleme sürecinden, farklı analistlerin klinik olguların farklı yönlerine seçici biçimde duyarlılık göstermeleri sonucunda gelişmiştir. “Tarafsızca süzülen dikkat”, belirli seansların içinden geçen kırmızı ipliklerin görünür hâle gelmesine olanak tanırken bütün bunları bir kenarda tutmamız anlamına gelse de kuramsal bağlılıklarımız ve gelişim ile patolojiye ilişkin sorgulamadan kabul ettiğimiz görüşler, açık olduğumuz olası anlamların kapsamını derinden belirleyebilir. Klinik malzemeyi çatışma, narsisistik aktarımlar, ödipal patoloji ya da ödipal öncesi patoloji doğrultusunda düzenleme eğilimleri, yalnızca açık uçlu dinlemeden değil, kuramsal bağlılıklardan da kaynaklanır. Farklı kuramlar, klinik seansa zihnimizde (dile getirmediğimiz) farklı sorularla yaklaşmamıza yol açar. Bu sorular, neyi anlamaya başladığımızı, yorumlarımızı nasıl ifade ettiğimizi ve nihayetinde analizin bütün yürütülüş biçimini ve muhtemelen sonucunu etkileyebilir. Peki, kuramlardan kaynaklanan bu sorulardan bazıları nelerdir?

Onlar çok sayıdadır ve çağrışımların içeriğini ve ona eşlik eden duygulanımı anlamanın olası yolları olarak zihnimizin arka planında tutulduklarında, sınırlayıcı değil, verimli olduklarına inanıyorum. Analitik dinlemenin görevi, insanın ruhsal işleyişine ilişkin bilgi ile belirli bir hastanın belirli bir seansının en iyi nasıl anlaşılacağına ilişkin açık uçlu bilgisizlik arasında bir konumda kalmayı sürdürmektir.

Dürtü psikolojisi, analistlerin Freud’la başlayan ilk dönemlerinden bu yana üzerinde çalıştıkları biçimiyle, bizi her zaman şu soruyu sormaya yöneltir (sessizce, kendimize bile sözcüklerle ifade etmeden, ancak her zaman zihnimizin arka planında, dinlememize rehberlik edecek şekilde): Hangi arzu ifade ediliyor? Arzunun [hastanın arzusunun] bilinçle ilişkisi nedir? Fantezi[si] nedir ve arzu, savunma ve gerçeklik arasındaki uzlaşmayı nasıl yansıtıyorr? Arzuya karşı nasıl savunma geliştirilmektedir? Savunma ne ölçüde etkili ve uyumsaldır? Gözlemlenen belirli bir anksiyete, yeterince etkili bir biçimde savunulmamış şu ya da bu arzuya bağlanabilir mi ve gözlemlenen belirli bir suçluluk duygusu, vicdanın şu ya da bu arzuyla ilişkili işleyişi açısından anlaşılabilir mi? Aynı durum semptomlar ve ketlenmeler için de geçerlidir: Bunlar, arzu, savunma, vicdan ve hastanın geçmişindeki gerçeklikler arasındaki uzlaşma oluşumlarını nasıl yansıtıyor? Benzer şekilde, karakter açısından bakıldığında, belirli dürtüsel itkiler nasıl dönüşmüş ve savunma tarzlarıyla nasıl iç içe geçerek karakteristik ve genellikle ego-sintonik işleyiş biçimlerine katkıda bulunmuştur? Bununla ilişkili sorular, tarihsel olarak yeniden yapılandırmaya ve formülasyona yönelik bakış açımızı da etkiler: Belirli dürtülerin (ve bunlarla ilişkili arzuların) erken dönemde ne tür yetersiz ya da aşırı doyumları yaşanmış ve bunlar erken dönem saplanmalarına ve gerileme eğilimlerine yol açmıştır? Belirli alanlarda genetik olarak daha güçlü dürtülerin bulunduğuna ya da belirli dürtülerle ilişkili etkinliğin artmasına yol açan erken dönem travmaların yaşandığına ilişkin herhangi bir kanıt var mıdır ve gerek genetik gerekse travmatik etkenler değişime karşı direnci açıklayabilir mi? Bu sorular, devam eden klinik çalışma açısından, özellikle de Freud’un psikanalizi tanımlayan temel özellikleri olan aktarım ve direnç açısından büyük önem taşır. Çünkü aktarım, son kertede, artık analistin şahsında kendini gösteren dürtülerin doyuma ulaşma yönündeki baskısı çerçevesinde anlaşılır. Direnç ise çatışmalı dürtü türevlerinin bilince girmesine karşı otomatik olarak ortaya çıkan ve bilinçdışı biçimde işleyen karşıt baskılar çerçevesinde anlaşılır. Dolayısıyla, “Hangi dürtü söz konusudur ve buna karşı nasıl savunma geliştirilmektedir?” sorusu burada da geçerlidir.

Bu soruların sayısı çoktur ve yıllar boyunca yürütülen psikanalitik çalışmalar, bunların verimliliğini ortaya koymuştur. Klasik psikanalitik kuramda, insan dürtülerine ilişkin formülasyonlarda cinsel itkiler (Freud’un genişlettiği anlamıyla) önem bakımından ilk sıradaki yerini korumuş, saldırganlık ise ikinci sırada önemli bir yer tutmuştur. Bu soruların, yani yukarıda sıralananların ve bunlara eklenebilecek diğer ilgili soruların, zaman zaman (ve bazı hastalarda) birlikte çalıştığımız kişi hakkında bilmemiz gereken her şeyi anlamamıza olanak sağlayan bir başlangıç noktası sunduğu görülmektedir.

Peki, gerçekten öyle midir? Bu tür soruların, insanın ruhsal işleyişi hakkında bugün bildiğimiz ve bilmemiz gereken her şeye ulaşmamızı sağladığı doğru mudur? Elbette hayır. Herhangi bir klinik psikanalitik çalışmanın bütünüyle dürtülere ve bunların işleyişine ilişkin kavrayışlar etrafında örgütlendiğinden kuşkuluyum. Dürtü kuramcıları arasında, yayımlanan vakaları bu terimlerle formüle etme eğilimi vardır (tarihsel olarak ve bir ölçüde hâlâ). Bu, muhtemelen klinik çalışmanın büyük bir bölümünü doğru biçimde yansıtmaktadır; ancak bu tür formülasyonlar kısmen mevcut kavramsal araçları, kısmen de analistler arasındaki toplumsal uzlaşımları ve toplumsal uyum baskısını yansıtır. Farklı kuramsal temellerden kaynaklanan başka soruların da formüle edilebileceği açıktır.

Ego psikolojisinden kaynaklanan bu sorulardan bazıları, özellikle savunmayla ilgili olanlar, aynı madalyonun diğer yüzünü oluşturduklarından, dürtü psikolojisinden kaynaklanan bazı sorulardan neredeyse ayırt edilemez görünmektedir. Şunu sorabiliriz: Dürtülere karşı hangi savunmalar işlemektedir ve bunlar ne ölçüde etkilidir (katı mı, esnek mi, gerektiğinde güvenilir biçimde kullanılabilir mi, yoksa değil mi)? Ancak burada bile sorular dürtü psikolojisinin ötesine geçer ve şu soruları da kapsayacak biçimde genişleyebilir: Duygulanımlara karşı nasıl savunma geliştirilmektedir (A. Freud, 1936) ve ilişkili olmanın kendisine karşı nasıl savunma geliştirilmektedir (Modell, 1984)? Bununla birlikte, ego psikolojisinin ve özellikle egonun gelişiminin gündeme getirdiği sorular, savunmaya ilişkin soruların çok ötesine uzanır. Bunlar, şu türden bir dizi soruyu içerir: Hangi uyum sağlama araçları gelişmemiş ya da olağandışı biçimde gelişmiştir? Örneğin, gerilimi sürdürme, erteleme kapasitesi, nesne sürekliliği, başkalarını gözetme ve dürtüsel itkilerin toplumsallaştırılması. Bu liste uzayıp gidebilir. Son dönem analitik yazılarda bu tür sorular, daha kapsamlı bir soru altında ele alınmıştır: Bu tür olguları ne ölçüde eksiklik [deficit] ne ölçüde çatışma [conflict] açısından değerlendiriyoruz? Büyük ölçüde Kohut’un (1977), erken dönem kendiliknesnesi ilişkilerindeki eksikliklerin kendilik deneyiminde yetersizliklere yol açtığına ilişkin formülasyonlarının gündeme getirdiği bu soru, meseleyi fazlasıyla biri ya da diğeri biçiminde ele almakta ve analiz edilebilir (hatta analiz edilebilirliğin sınırında bulunan) hastalarla edinilen deneyimle fazlasıyla sınırlı kalmaktadır. Kuşkusuz, bebeğin yetişkinlikte sahip olacağı uyum sağlama araçlarının tümüyle gelişmiş hâliyle doğmadığını kabul ettiğimizde (yukarıda tartışıldığı gibi), bu araçların gelişmek zorunda olduğunu ve dolayısıyla çatışmaya dâhil olup olmadıklarından, hatta çatışma sonucunda gelişimlerinin engellenip engellenmediğinden bağımsız olarak, iyi ya da yetersiz biçimde gelişebileceklerini de kabul ederiz. Genel bir psikoloji olarak psikanaliz, analiz edilebilirlik sınırlarının ötesindeki patolojiyi de kabul etmek zorundadır ve bu alanda ego işlevlerindeki eksiklik kavramları vazgeçilmez ve kaçınılmazdır. Ancak bu tür soruların, değişen derecelerde de olsa, çoğu analiz açısından da geçerli olduğuna inanıyorum.

Nesne ilişkileri psikolojisi, klinik verilere ilişkin sorulabilecek başka sorular ve bireyin geçmişi ile patolojinin işleyişine yönelik başka bakış açıları ortaya koyar. Nesne ilişkileri kuramı tek bir kuram değildir ve bu kuramlar çerçevesinde, klinik çalışmamı yürütürken zihnimin bir köşesinde tuttuğum ve en yararlı bulduğum sorular şunlardır: Hangi eski nesne ilişkisi yinelenmektedir? Hasta, nesne ilişkisindeki rollerden hangisini üstlenmektedir: Kendi rolünü mü, diğerinin rolünü mü, yoksa her ikisini birden mi? Hasta nasıl biri gibi davranmaktadır: Geçmişte olduğu kişi gibi mi? Ebeveynlerinin gözünde olmak istediği kişi gibi mi? Ebeveynlerinin olmasını istediği kişi gibi mi? Ebeveynlerinin olduğu kişi gibi mi? Ebeveynlerinin olmasını istediği kişi gibi mi? Ve erken dönemde edilgin olarak yaşanan hangi deneyimler etkin biçimde yinelenmektedir?

Bu tür sorular, erken dönemdeki bütün önemli ilişkilerin, ya haz veren deneyimleri yineleme ya da travmatik deneyimler üzerinde hâkimiyet kurma çabaları sonucunda, yaşamın ilerleyen dönemlerinde eylem yoluyla yinelendiği düşüncesine dayanır. Üstelik “haz veren deneyimler”i mutlaka “nesnel” açıdan “haz verici” olması gerekmez (yani siz ya da ben bunları haz verici olarak görmeyebiliriz). Ancak bu deneyimler, çocukluk dönemindeki ebeveynlerle kurulan ilişkiyi taşırlar ve ne kadar iyi ya da kötü olurlarsa olsunlar, hastanın sahip olduğu yegâne ebeveynlerle yaşanmış deneyimlerdir. Dolayısıyla, içerdikleri acı ne olursa olsun, bağlanma ve aşinalık biçimlerini ve böylece güvenliği yansıtırlar. Bu nedenle sorular, şu tür meseleleri sorgulayacak biçimde yeniden formüle edilebilir: Bu davranışlar, ebeveynlerle yaşanan önceki deneyimleri yineleyerek söz konusu ilişkileri sürdürmeye mi hizmet etmektedir? Yoksa eski travmatik ilişkileri başkalarıyla etkin biçimde yineleyerek bunlar üzerinde hâkimiyet kurma çabaları mıdır? Bir de geçmişe dayalı sorular vardır: Bellekte taşınan, özdeşim yoluyla canlandırılan ya da eylemde yinelenen bu ilişkiler, çocuklukta yaşananların ne ölçüde gerçeğe uygun temsilleridir? Muhtemelen bunlar gerçeği hiçbir zaman bütünüyle olduğu gibi yansıtmaz. Her hâlükârda, bunu hiçbir zaman gerçekten bilemeyeceğiz (Spence, 1982). Ancak (ve burada dürtü ve ego psikolojileri nesne ilişkileri psikolojisiyle iç içe geçer) bunlar muhtemelen deneyimlenen nesne ilişkisini yansıtır; bu deneyim ise ilişkisel olayın gerçekleştiği anda hastanın içinde bulunduğu dürtü durumu ya da ego durumu tarafından belirlenir. Dolayısıyla, bir kez daha belirtmek gerekirse, belleğe kaydedilen şey, kendi başına “nesnel” bir olay olarak adlandırılabilecek herhangi bir şey değil, bu deneyimdir. Bu anlamda nesnel bir olay yoktur; yalnızca öznel deneyim vardır. Bununla birlikte, kişinin geçmişinin, bu geçmişin nesnel gerçekliklerinin ve öznel yönlerinin birbirinden ayrıştırılmasının, analizdeki hasta için son derece yararlı olabileceğine inanıyorum.

Son olarak, kendilik psikolojisinin klinik duruma ilişkin gündeme getirdiği soruları ele alalım. Daha önce de belirttiğim gibi, Kohut (1977) ve diğerlerinin “kendilik psikolojisi” adı altında ileri sürdükleri özgül formülasyonları ne benimsiyor ne de reddediyorum. Bunun yerine, farklı yazarlar tarafından çeşitli biçimlerde ele alınmış olan, insanın durumuna ilişkin genel özelliklere gönderme yapıyorum. Yararlı bulduğum sorular arasında (yine zihnimin arka planında tuttuğum, yani klinik verileri kavramsallaştırmanın ya da doğrudan hastaya yaklaşmanın olası yolları olarak değerlendirdiğim sorular arasında), sınırlar, bütünleşme ve kendine değer vermeyle ilgili olanlar yer alır: Ayrışmış kendilik sınırlarına ilişkin ne kadar istikrarlı bir duyum vardır? Birleşme fantazileri, birleşmenin eyleme dökülmesi ya da sınırların kaybına ilişkin panik, klinik durumda ne ölçüde rol oynamaktadır? Ayrışmış sınırlar, yaşamın stresleri karşısında ne ölçüde korunabilmektedir? Derealizasyon ya da depersonalizasyon klinik tablonun ne ölçüde bir parçasıdır? Ayrıca şu sorular da vardır: Kendilik deneyiminde süreksizlik ne ölçüde mevcuttur? Analist, öznel olarak, her seansta aynı hastayla birlikte olduğunu mu hisseder, yoksa öznel bir süreksizlik duygusu mu yaşar? Hasta, kendisini kendi yaşamındaki eylemlerin merkezi ya da bu yaşamın “nedeni” olarak ne ölçüde deneyimlemektedir? Dahası, kişinin süregiden kendilik değeri ve kendine değer verme duygusu nasıldır? Bu öznel kendilik durumundaki dengesizlikleri düzeltmeye yönelik hangi patolojik çabalar mevcuttur: büyüklenmecilik, inkâr, kendini yoğun etkinliklere kaptırma, başkalarını küçümseme?

Dört psikolojinin her biri, insana ve temel görevlerimize ilişkin bir ölçüde farklı bir anlayışa sahiptir. Dürtü psikolojisi, dürtülerin denetim altına alınmasını, toplumsallaştırılmasını ve doyurulmasını vurgular. Ego psikolojisi, iç dünyayla ilişkili olarak savunmanın, dış dünyayla ilişkili olarak uyum sağlama kapasitesinin ve her ikisiyle ilişkili olarak gerçekliği değerlendirme kapasitesinin gelişimini vurgular. Nesne ilişkileri kuramı ise bir yandan, önemli ilişkilerimizin geçmişine ilişkin kayıtları (özdeşim ve içselleştirilmiş nesne ilişkileri yoluyla) içimizde taşıma —ki bu, insan oluşumuz açısından temel önemdedir ve toplumsal yaşamın dayanaklarından biridir—, diğer yandan da yeni deneyimleri belirli sınırlar içinde yeni olarak karşılayabilmek ve onlara kendi koşulları ve güncel bağlamları içinde karşılık verebilmek için bu ilişkilerin mutlak kısıtlamalarından kendimizi kurtarma görevine odaklanır. Kendilik psikolojileri ise ayrışmış ve bütünleşmiş bir kendilik duyumu oluşturma (hem diğerinden farklı olarak hem de diğeriyle ilişki içinde), kendiliği bir girişim merkezi ve kişinin kendi içsel yaşamının sahibi olarak konumlandırma ve süregiden bir öznel değer duygusu geliştirme gibi çeşitli görevlere odaklanır. “Tarafsızca süzülen dikkat”, dikkatin seans içeriğinin bu farklı biçimlerde örgütlenmesine olanak tanıdığı ölçüde en tarafsız hâline ulaşacaktır.

Tedavide Değişim Yaratan Etkenler

Dört psikoloji, tarafsızca süzülen dikkat kavramımızı zenginleştirebildiği gibi, psikanalizde değişim yaratan etkenlere ilişkin kavrayışımızı da zenginleştirebilir. Zihnin farklı yönlerine dikkatimizi çekerek, terapötik süreçte gerçekleşen daha geniş bir olaylar yelpazesinin farkına varmamızı sağlarlar. Aşağıda bu etkenleri, dört psikolojinin her biri açısından, önce sözel müdahaleler ve içgörü, ardından tedavinin ilişkisel etkileri bağlamında ele alacağım. Bu ayrımın kendisi de farklı psikolojileri örtük olarak yansıtır; çünkü içgörünün gücü, ego, biliş, öğrenme ve duygulanımın dönüşümüne ilişkin bir kuramda temellenirken, ilişkilerin gücü hem nesne ilişkileri kuramında hem de kendilik kuramında temellenir. Kendilik ise diğeriyle ilişki içinde biçimlenen bir yapı olarak görülür (Spitz, 1957; Mahler, 1972; Kohut, 1977). Aşağıda ele alınacak konular, dört psikolojinin bakış açısından değerlendirmenin yararlılığını göstermeyi amaçlayan, değişim psikolojisine ilişkin meselelerden bir seçki olacaktır.

Sözel Müdahaleler

Dört psikolojinin ortaya çıkardığı ve ana hatlarıyla az önce açıklanan soru dizisi, tedavi sürecinde sözel müdahalenin yerini anlamak açısından kendi başına merkezi önemdedir. Böyle bir müdahalenin etkili olabilmesi için bir anlamda “doğru” olması, yani hastanın deneyimine temas ederek hastanın bu müdahaleyle bir karşılık bulabilmesini sağlaması gerekir. Bunun gerçekleşmesi için, farklı zamanlarda, çeşitli psikolojilerin farklı kavramsal çerçevelerinden biri ya da diğeri içinde yorum yapmanın gerekli olduğuna inanıyorum.

Dürtü psikolojisi söz konusu olduğunda, kuşkusuz klasik psikanalitik tekniğin bilinen merkezinde bulunuyoruz; bu nedenle kısa tutacağım. Bilinçdışının bilinçli hâle getirilmesi ve “İd’in olduğu yerde ego olacaktır” (Freud, 1933) ifadeleri, vicdanın etkisiyle güç kazanan, etkisiz ya da katı savunmaların kullanıldığı ve kabul edilemez dürtüsel itkiler ya da arzulara karşı işleyen bilinçdışı çatışmanın yorumlanmasına gönderme yapar. Terapistin görevi yorumlamadır; amaç, çatışmanın, vicdanın ve esnek olmayan savunma biçimlerinin aşamalı olarak değişmesini sağlamak ve böylece hastanın düşüncelerini ve dürtüsel itkilerini daha başarılı biçimde kabul edebilmesine, çatışmaları çözebilmesine, duygulanımlara tahammül edebilmesine, yer değiştirme ve yüceltme süreçlerini gerçekleştirebilmesine olanak tanıyan bir yeniden örgütlenmenin gerçekleşmesini sağlamaktır. Özellikle analitik sürecin bir biçimde tıkandığı durumlarda ya da karmaşık biçimde iç içe geçmiş klinik malzemenin tek bir seans içinde bir araya geldiği zamanlarda (bkz. Kris’in “iyi analitik seans” kavramı, 1956), bilinçdışı çatışmanın yorumlanmasının gücü —süreci ileriye taşıma gücü— gerçekten etkileyicidir.

İçselleştirilmiş nesne ilişkileri psikolojisi açısından bakıldığında, erken dönem deneyimlerin kısmen bunlarla ilişkili stres nedeniyle (hâkimiyet kurma çabasıyla yineleme), kısmen de bunlarla ilişkili haz nedeniyle (doyum elde etme çabasıyla yineleme) yinelendiği düşünülür. Terapistin görevi, bir kez daha, yorumlamadır; amaç, hastanın yeni deneyimleri geçmişe dayanan nesne ilişkilerinin eski dramasına dâhil etmeden, yeni olarak karşılayabilmesini sağlamaktır. Analistin şahsında kendini gösteren dürtüsel itkilerin ifade edilmesine yönelik süregiden baskı açısından anlaşılabilen aktarım, aynı ölçüde, eski içselleştirilmiş nesne ilişkilerini yineleme eğilimi olarak da kavramsallaştırılabilir. Burada da yorumlamanın, analizde (aktarımda) ya da hastanın analiz dışındaki yaşamında neler olup bittiğine ilişkin aniden yeni bir bakış açısı kazandırma ve süreci ileriye taşıma gücü, ikna edici bir açıklıkla kendini göstermektedir.

Hem dürtü hem de içselleştirilmiş nesne ilişkileri alanlarında, yani hem bilinçdışı arzular hem de eski nesne ilişkilerini yinelemeye yönelik bilinçdışı zorlanımlar açısından, yorumlama hastanın bilişsel aygıtının [cognitive apparatus] gücünü harekete geçirir ve hastanın alışılmış biçimleri görmesine ve değiştirmesine olanak tanır. Ancak mesele bundan ibaret olsaydı, analizler gerçekte olduğundan çok daha kısa sürerdi. Görmek ile inanmak, görmek ile hatırlamak ya da görmek ile değiştirmek açıkça aynı anda gerçekleşmez ve hastanın eski arzularına ve/veya ilişkilerine olan bağlılığından vazgeçmesi kolay değildir. Bu nedenle, bildiğimiz biçimiyle analiz, sürekli keşfetme, yeniden keşfetme ve derinlemesine çalışma süreçlerini içeren, beklenebilir bir işleyiş biçimidir. Bütün bunların güçlü bir ilişki içinde gerçekleşmesi, analizin yalnızca sözcüklerden ibaret olmanın ötesine geçme olanağını sağlayan şeydir. Aktarımda yapılan yorumlamanın dolaysızlığı onu gerçek kılar; hasta ile analist arasındaki ilişkinin yoğunluğu ise ona önem kazandırır.

Derinlemesine Çalışma Nedir?

Yine de yorumlamanın her zaman değişime yol açmadığı açıktır. Freud’un “libidonun yapışkanlığı” (1916) ve “idin direnci” (1926) kavramları, gerçekte herhangi bir açıklama getirmeksizin, değişimin gerçekleşmediği durumlarda yalnızca bu olgunun varlığını kabul etmekten ibaretti. Eissler’in (1953) “parametreler” kavramı ise esasen analistlerin iyi bir tekniğin gerektirdiğini öğrendikleri şeyi, yani zaman zaman farklı türde müdahalelerde bulunmayı meşrulaştırmıştır.

Dolayısıyla, bunları göz önünde bulundurarak kendilik ve ego patolojisi alanlarına yöneldiğimizde, yorumlamaya ilişkin durumun farklı olduğu görülebilir. Keskin sınırlar çizilemese ve bu çalışmada meseleler birbirini dışlayan seçenekler olarak ele alınamasa da ego işlevindeki bir kusurun ya da kendilik deneyimindeki bir eksikliğin “yorumlanması”, tek başına yararlı bir “şimdi anlıyorum” deneyimine yol açmaz.¹ Analitik karşılaşmanın ilişkisel yönleri burada önemli bir rol oynayabilir; ancak bu konuya daha sonra değineceğim. Şimdilik sözel müdahalelerin çeşitli yönleri ve bunların etkileri üzerinde durmak istiyorum. Bilinçdışı bir dürtüsel itki ya da arzu ve bunlarla ilişkili anksiyeteler ve savunmalar söz konusu olduğunda, yorumlamaya değişim yaratma potansiyeli kazandıran şey, çatışmanın çocukluk dönemine dayanmasıdır. O dönemde bu çatışma anlamlı görünmüş olabilir (örneğin, belirli arzulara karşı hadım edilme tehdidi), ancak yetişkinlik gerçekliği ışığında farklı biçimde değerlendirilebilir. Eski içselleştirilmiş nesne ilişkilerinin yinelenmesinin yorumlanmasındaki değişim yaratma potansiyeli de benzer şekilde, hastanın bugün çocukluk dönemindeki ebeveynlerinden ayrı bir yaşama sahip olduğu için farklı olabileceği varsayımına dayanır. Ancak hastanın, örneğin öznel kendilik deneyimindeki eksiklikleri (düşük kendilik değeri, istikrarsız sınırlar, süreksizlik) görmesini sağlayan yorumlamalar, yaralara tuz basma ya da umudu ortadan kaldırarak yalnızca acıya neden olma tehlikesi taşır.

Birincil eksiklik alanlarında, söze dökme, özellikle analitik ilişkinin genel “kapsayıcı” bağlamı içinde gerçekleştiğinde (Modell, 1984), betimleme, açıklama ve yeniden yapılandırma biçimini alarak önemli bir değişim yaratma potansiyeli taşıyabilir. Amaç, hastanın bu içsel durumlara aşinalık kazanmasına, bunları söze dökme ve ortaklaşa anlama alanına taşımasına ve aile geçmişinde nasıl ortaya çıktıklarını anlamasına yardımcı olmaktır. Deneyimlerime göre bu süreç, hastanın söz konusu durumların niteliğine, bunları tetikleyen olaylara, seyirlerine ve kaynaklarına aşinalık kazanarak bunların yol açtığı acıya daha iyi tahammül edebilmesini aşamalı olarak sağlar (ancak acıyı ortadan kaldırmaz). Bu da hastanın söz konusu durumlara göre eyleme geçmek yerine onlara tahammül edebilmesine (onları sürdürebilmesine) olanak tanır. Ancak kendilikteki bozulmaların diğer alanlarında yorumlamanın kuşkusuz bir rolü vardır ve yorumlama, benim betimleme [describing], açıklama [explaining] ya da yeniden yapılandırma [reconstructing] olarak adlandırdığım müdahalelerle iç içe geçer. Burada, başka bir çalışmamda verdiğim örneklerden yararlanacağım (Pine, 1985): “Ben ‘biz’ sözcüğünü kullandığımda korktunuz, çünkü bu, annenizle yaşadığınız gibi, sizin sınırlarınızı ihlal ettiğimi hissetmenize neden oldu”; ya da “Ebeveynlerinizin size karşılık vermemesi, kim olduğunuzla bağlantınızı kaybetmenize yol açtı. Bu nedenle, içeri girdiğinizde sizi selamlamadığımda, sizin ve benim dün birlikte çalışan aynı iki kişi olduğumuza inanmakta güçlük çekiyorsunuz”; ya da “Ne kadar değersiz olduğunuzu gözler önüne serecek biçimde davranarak, ebeveynlerinizin kendileri hakkında ve sizin hakkınızda ne düşündüklerini bana gösteriyorsunuz”; ya da “Okulda başarılı olmak, kendinizi diğerlerinden ayrı bir kişi gibi hissetmenizi sağladı. Bu yüzden, ebeveynlerinizin ve benim sizinle yeniden ilgilenmemizi sağlamak için başarısızlığa hızla geri döndünüz.”

Ego işlevi psikolojisi açısından bakıldığında, ruhsal işleyişi görece sağlam bir hastayla yürütülen psikanalizde üzerinde çalıştığımız konuların büyük bir bölümü, dürtü ve çatışmaya yönelik yorumlayıcı çalışmadan klinik açıdan ayrılamaz. Katı, işlevsiz, etkisiz ve geçerliliğini yitirmiş savunmaların oluşturduğu alanın tamamı, bu tür yorumlayıcı çalışmanın merkezinde yer alır ve yeterince iyi bilinir. Ancak ego kusuru alanı, yani temel işleyiş araçlarının başlangıçtaki gelişiminin kusurlu olması, kendilik deneyimindeki kusura ilişkin açıklamalarla tam bir paralellik içinde ele alınmayı gerektirir. Yorumlayıcı müdahaleler çoğu zaman çaresizlik, depresyon ya da narsisistik incinmeye yol açar. Bununla birlikte, kendilik deneyimindeki eksikliklerde olduğu gibi, bu tür kusurları betimlemek, bunların işleyişini açıklamak ve kökenlerini yeniden yapılandırmak, tedavide olumlu bir adım olabilir. Bu, en azından hastanın fark edildiğini, anlaşıldığını ve kusuruyla baş başa olmadığını hissetmesine ve zamanla bu kusurla bir ölçüde uzlaşmasına olanak tanır. Bunlar, özünde hastanın eğitici nitelikte aldığı yeniden yapılandırmalardır.

Devam etmeden önce, sözel müdahaleye ve değişime ilişkin birkaç noktayı ileri sürmek istiyorum. (1) Yorumlama, bilinci ve bilişsel aygıtın gücünü içsel yaşama yönelterek psikanalizde güçlü bir değişim yaratıcı etken oluşturur; (2) analistten gelen her iletinin hasta için önem taşıdığı yoğun bir hasta-analist ilişkisinde en etkili hâlini alır; (3) genellikle en güçlü etkisini, en dolaysız ve gerçek olduğu aktarım ile bağlantılı olduğunda gösterir; (4) (ve bu, savımın daha ayırt edici bir yönüdür) yorumlama en çok “doğru” [true] olduğunda etkilidir (“doğru” burada hastanın deneyimine temas ederek söylenenlerin hastada bir karşılık bulması anlamına gelir) ve bu, değişen kuramsal modellerle —burada kullandığımız terminolojiyle dürtü, ego, nesne ilişkileri ve kendilik modelleriyle— çalışmayı gerektirir; (5) kusur alanlarında —özellikle kendilik deneyiminin ya da uyum sağlamaya yönelik işlevsel araçların kusurlu gelişiminin çeşitli yönleri söz konusu olduğunda— yorumlama zaman zaman terapötik bir etki yaratmaksızın acı verici bir doğrulamaya yol açabilir. Bununla birlikte, diğer söze dökme biçimleri —betimleme, açıklama ve yeniden yapılandırma— aşinalık, belirli ölçüde kabullenme, tahammül edebilme kapasitesi ve sınırlı düzeyde değişim de sağlayabilir.

Buraya kadar, hem tarafsızca süzülen dikkat kavramını hem de analistin gerçekleştirdiği sözel müdahaleleri tartışırken, dört psikolojinin her birine ilişkin kavrayışları zihninin arka planında bulundurmasının analistin davranışlarını nasıl verimli bir biçimde etkileyebileceğini göstermeye çalıştım. Schafer (1983), farklı psikanalitik anlatılara yaptığı vurguyla, Jacobson (1983) ise psikanalitik karşılaşmayı analiz ederken yapısal kuramı ve temsiller dünyası kuramını açıkça kullanmasıyla, her biri oldukça farklı biçimlerde de olsa, bu tür bir çabanın yakın dönem öncüleri arasında yer almaktadır.

Terapötik Karşılaşmanın İlişkisel Yönleri

Burada dört psikolojiyi, klinik psikanalizin kendine özgü koşulları altında kendiliğinden gerçekleşen bir süreci analiz etmek için daha çok kavramsal araçlar olarak kullanacağım.

Hastalar bizimle kurdukları ilişkiyi, analizi ilerleten ya da direnci destekleyen biçimlerde kullanır ve bizi bir yandan kınama, cezalandırma ya da aşağılanma, diğer yandan sevgi, övgü, özel ilgi ve rehberlik olarak deneyimlerler. Her şey yolunda giderse, bunların büyük bir bölümü zamanla açıklığa kavuşur ve kendileri de analizin konusu hâline gelir. Ancak çatışmalı olan ve bu anlamda “gürültülü” ve fark edilebilir nitelik taşıyan şeyler analize dâhil edilip aşamalı olarak ayıklandıktan sonra, hastaların ruhsal yaşamlarında işlev gördüğümüz başka biçimler de varlığını sürdürür. Görece çatışmadan bağımsız olan bu biçimler, analitik karşılaşmanın değişim yaratıcı gücüne katkıda bulunur.

Dürtü psikolojisi açısından bakıldığında, analistin hastanın tabu olarak gördüğü arzulara ilişkin sorgulamalarına, gözlemlerine ve yorumlamalarına kınamanın eşlik etmemesi, Strachey’nin (1934) uzun zaman önce belirttiği gibi, zamanla vicdanın değişmesine yol açabilir. Ayrıca analistin, karşılıklı cinsel fanteziye ya da davranışa sürüklenmemesi ve hastanın öfkesi karşısında öfkeyle ya da reddederek karşılık vermemesi anlamında sürekli olarak ayakta kalması, hastaya örnek alabileceği bir model sunar. Bu durum, Winnicott’un (1963) bebek-anne ilişkisi bağlamında tanımladığı gibidir: Bebeğin yıkıcılığı karşısında tekrar tekrar ayakta kalan anne, bebeğin kendi yıkıcılığının yıkıma yol açmayacağını, bu yıkıcılığı güvenli bir biçimde ve aşamalı olarak “sahiplenebileceğini” ve sevdiği kişilere karşı bile ifade edebileceğini öğrenmesini sağlar. Analizdeki hasta, hem cinsellik ve öfkeyle ilgili arzu ve fantazilerini tekrar tekrar dile getirerek hem de analistin bunlara verdiği olağan karşılıkları gözlemleyerek “hiçbir şey olmadığını” öğrenir: Ne bir eylem, ne baştan çıkarma, ne kınama ne de misilleme gerçekleşir; yalnızca ayakta kalma ve yaşamın devam etmesi söz konusudur. Kuşkusuz bu durum zaman zaman hayal kırıklığına, daha fazla kışkırtmaya, kınanma fantazilerine ya da eyleme yönelik arzulara yol açsa da bütün bunların analizi sürdükçe geriye kalan şey ayakta kalmadır. Yaşam, artık önceden tabu olarak görülen arzuların daha büyük ölçüde sahiplenilmesiyle devam eder.

Nesne ilişkileri psikolojisi açısından bakıldığında, analizin temel özelliklerinden biri, hastaya yeni, “düzeltici” bir nesne ilişkisi sunmasıdır; bu ilişki, zamanla içselleştirilmiş nesne ilişkileri dünyasına dâhil olabilir. Bunu bir yönerge vermek amacıyla söylemiyorum; analistin iyi, yardımsever ya da başka herhangi bir biçimde olması “gerektiği”ni öne sürmüyorum. Söylemek istediğim, analistin sürdürdüğü dikkat, gösterdiği ilgi, kınayıcı olmayan tutumu ve anlamaya yönelik ısrarlı çabalarıyla, çocukluk döneminin içselleştirilmiş ebeveyninden farklı olduğudur. Çocuk analistinin, çocuk hasta için yalnızca bir aktarım nesnesi değil, aynı zamanda “yeni bir nesne” olduğu uzun zamandır kabul edilmektedir. Bunun yetişkin hastalarda bile hiçbir zaman bütünüyle ortadan kalktığına inanmıyorum (Loewald, 1960). Analizin yeni, düzeltici bir nesne ilişkisi sunduğunu söylerken bunu bir yönerge olarak ifade etmediğim gibi, safça da söylemiyorum. Hasta bu ilişkiyi sürekli olarak böyle deneyimleseydi, analitik ilişkinin zorunlu olarak içerdiği çalkantı ve gerilimin bir bölümü kuşkusuz eksik kalırdı. Aksine, yeni ve düzeltici olan, hastanın aktarım çarpıtmalarının analiz edilmesinin ve analistin hataları ile empatik başarısızlıklarının ardından karşılıklı olarak toparlanmanın sonrasında, analistin temelde iyi niyetli ve ilgili olmaya devam ettiğini tekrar tekrar keşfedebilmesidir. Çalışma, zaman içinde genellikle bu yönde ilerler. Sonlandırma aşamasına yaklaşan hasta, analiste makul ölçüde tutarlı bir güvenle bakamıyor ve analistin en azından zaman zaman kendisine yardımcı olabildiğini ve bazı şeyleri açıklığa kavuşturabildiğini hissedemiyorsa, kuşkusuz bir şeylerin yolunda gitmediğini düşünürüz.

Analitik karşılaşmanın değişim yaratıcı etkiye sahip ikinci bir nesne ilişkisel bileşeni, Loewald’ın (1960) analizin bütünlüğü bozucu ve bütünleştirici deneyimlerine ilişkin tartışmasında ele aldığı konudur. Serbest çağrışım süreci (ve divan, analistin sessizliği ve yorumlamaları) sürekli olarak küçük ölçekli bütünlüğü bozucu deneyimlere yol açar; analistin müdahalesi (ya da bazen yalnızca varlığı) ise yeni bütünleşmelerin gerçekleşmesine ve bunlar aracılığıyla giderek artan bir hâkimiyet kazanılmasına olanak tanır. Ancak bu bütünleşmelerin gerçekleşmesini sağlayan, tam da ebeveyn-çocuk ilişkisini model alan, analistle kurulan arka plandaki nesne ilişkisidir.

Kendilik psikolojisi açısından bakıldığında —yine hasta-analist ilişkisinin kendi başına taşıdığı etkileri ele alırken— bu konuyu en açık biçimde işleyen Kohut’un (1971, 1977) çalışmalarına geliriz. Kohut, hastanın analist tarafından “aynalandığını”, empatik biçimde anlaşıldığını hissetmesinin ve/veya analisti idealleştirmesinin, hastanın çocukluk döneminde yaşadığı ve kendilik deneyiminde kendine değer verme ve iyi oluş duygularının eksikliğine katkıda bulunan yetersiz deneyimleri kısmen telafi edebileceğine dikkat çekmekle kalmaz; aynı zamanda analistin, yeterince “analitik” davranmadığına, yani idealleştirmeye ya da hastanın aynalandığını hissetmekten duyduğu hazza izin verdiğine ilişkin, son kertede karşıaktarımsal olan rahatsızlığı nedeniyle bu deneyimleri çok erken yorumlamaması konusunda da uyarıda bulunur. Kohut’un vurguladığı nokta, yorumlamanın (ya da daha önce kullandığım terimlerle betimleme, açıklama ve yeniden yapılandırmanın) önemli bir yeri olmakla birlikte, özellikle eksiklik durumlarında deneyimlemenin de aynı ölçüde önemli olduğudur.

Kohut’un daha önce (1971) adlandırdığı şekliyle bu özgül “narsisistik” aktarımların ötesinde, bütün hastaların analitik karşılaşmadan buna benzer bir şeyler edindiği izlenimindeyim. Bu duygu çoğu zaman yavaş gelişse de (çünkü terapötik diyaloğun büyük bir bölümü, hastanın kendisinde algıladığı “kötülük”le ilgilidir), hasta genellikle zamanla terapist tarafından kendisine değer verildiğini hissetmeye başlar. Algıladığı “kötülüğ”e rağmen kendisiyle çalışılmaya değer görüldüğünü ve analistin her gün, her yıl, seanslarda güvenilir biçimde hazır bulunmasına, dikkatini vermesine ve çalışmasını sürdürmesine yetecek kadar değerli olduğunu hisseder. Bu, kuşkusuz kendilik saygısını en azından küçük ölçülerde etkiler. (Sınırların oluşumunun söz konusu olduğu durumlarda, bu sürecin doğrudan deneyimsel yönü de beni etkilemiştir.)

Ego psikolojisi açısından bakıldığında, yalnızca psikanalitik karşılaşmanın doğasında bulunan ve ego işlevi üzerinde daha genel nitelikte etkiler yaratan ilişkisel etkenlerden bazılarına değineceğim. Bir kez daha Loewald’ın (1960), konuşmanın hasta açısından nasıl işlev gördüğünü ele aldığı makalesine gönderme yapıyorum:

Hasta, savunmaların analizi sayesinde ulaşmasına yardımcı olunan gerçek gerileme düzeyinden savunmacı olmayan bir biçimde konuşabilir hâle geldiğinde, deneyimlerini sözcüklere dökerek dili yaratıcı biçimde kullanmaya, yani içgörü geliştirmeye başlar. Hasta, analistle konuşarak, ego-gerçeklik örgütlenmesinin daha ileri evrelerinin bir temsilcisi olarak analiste ulaşmaya çalışır. Dolayısıyla, analistle böyle bir temsilci olarak kurduğu dilsel iletişim sürecinde kendisi için içgörü yarattığı söylenebilir.

[s. 26]

“Analiste ulaşma” ve iletişim kurma çabasından kaynaklanan deneyimi sözcüklere dökme eyleminin kendisi, (çoğu zaman) daha önce biçimlenmemiş deneyime biçim kazandırır ve bu deneyimin daha ileri ego örgütlenmesi düzeylerine taşınması sürecinin bir parçasını oluşturur.

Burada analistin sessizliğinin belirleyici önemde olduğunu da eklemek isterim. Analistin sessizliği, hastanın uzanmış konumu ve serbest çağrışım görevi, yalnızca hastada deneyimin herhangi bir süzgeçten geçirilmeden, bazen de gerileyici biçimde akacağı belirli bir edilginlik türünün koşullarını oluşturmakla kalmaz; aynı zamanda hastanın belirli bir etkinlik türünün koşullarını da oluşturduğu düşünülebilir: herhangi bir dışsal biçimlendirme talebi olmaksızın deneyime biçim vermek, yaşantıları sözcüklere dökmek ve nihayetinde hem içsel yaşamı deneyimleyen hem de gözlemleyen kişi olmak.

Analitik karşılaşmanın ilişkisel yönünün değişim yaratıcı olası etkilerini açıklarken eksiksiz bir değerlendirme yapmaya çalışmadım ancak dört psikolojinin her birinin bakış açısının, dikkatimizi bu etkilerin farklı yönlerine nasıl çektiğini göstermeye çalıştım. Bu etkiler büyük ölçüde sürecin doğasında bulunur; özel bir şey yapmamızı gerektirmez. Bunlar insanlar arasında kendiliğinden gerçekleşir ve analizde hasta açısından çeşitli biçimlerde işlevsel (ve işlevsiz) sonuçlar doğurur. Hastanın ilişkiyi işlevsiz ve patolojik biçimlerde kullanması yorumlama yoluyla aşamalı olarak ortadan kaldırıldıkça, ilişkinin gelişime hizmet eden daha işlevsel kullanım biçimleri varlığını sürdürür. Bunlar, büyük ölçüde çatışmadan bağımsız oldukları ve söze dökülmedikleri için çoğu zaman fark edilmez; ancak aynı sıklıkla, bütünsel sürecin bir parçası olarak analist ile analizan arasında sözel düzeyde de tanınırlar.

Özetle, bu bölümde psikanalizde değişim yaratan etkenleri geniş bir çerçevede kavramsallaştırmaya çalıştım. Aktarımda yapılan yorumlama, değişim yaratma potansiyeli bakımından son derece çarpıcı olabilse de analizde gerçekleşenlerin tamamını oluşturmadığı açıktır. Genel olarak, yaşananların hasta için önem taşıdığı yoğun ve yakın bir ilişki bağlamında, hem yorumlamanın (ve diğer sözel müdahalelerin) hem de ilişkisel etkenlerin değişim yaratmada önemli etkileri olduğunu öne sürdüm. Psikanalitik karşılaşmanın değişim yaratma potansiyelini incelemek için günümüz psikanaliz alanında geçerli olan dört kuramı birer araç olarak kullandım. Ayrıca şu noktaları da ortaya koymaya çalıştım: (1) Yorumlama (aktarımda yapılan ve uygun zamanda gerçekleştirilen yorumlama bile), değişim yaratma potansiyelinin en yüksek olduğu noktaya (basitleştirerek ifade etmek gerekirse) “doğru” olduğunda, yani hastada deneyimsel açıdan geçerli olan (ancak mutlaka bilinçli olması gerekmeyen) bir şeye temas ettiğinde ulaşır. Bunu gerçekleştirebilmek için dört psikolojinin her birinin diliyle, farklı zamanlarda farklı biçimlerde yorumlama yapmamız gerekir: Farklı hastalarda bir psikolojinin dilini diğerinden daha fazla, aynı hastada ise belirli bir zamanda birinin, başka bir zamanda diğerinin dilini kullanmamız gerekir. (2) Hasta, ilişkinin kendisinde de anlamlar bulur ve bu anlamları yine dört psikoloji çerçevesinde kavramsallaştırabiliriz. Bunun gerçekleşmesinin nedeni, hastalarda (bu alanların her birinde) etkin olan süreçlerin, içsel yaşam açısından “işe yarayan” anlamları bulması ve kullanıma dâhil etmesidir. Hastanın patolojisi açısından sorunlu olan bu anlamların farkına varıp onları yorumlayarak aşamalı olarak ortadan kaldırdığımızda, hastanın elinde yine de patolojik olmayan biçimlerde işlev gören, değişimi ve yeniden gelişimi destekleyen anlamlar kalır.

Son Sözler

Issız bir adada mahsur kalan birinin, orada örneğin tamamlanmış bir ev yerine bir alet takımı bulması muhtemelen daha iyi olurdu. Ev, kuşkusuz başlangıçtan itibaren barınak sağlardı; ancak aletler, bir ev inşa etmek de dâhil olmak üzere, yaşamını sürdürebilme kapasitesini artırmak için sayısız biçimde ve esnek olarak kullanılabilirdi. Psikanalizin dört psikolojisi olarak adlandırdığım yaklaşımları da analitik dinleyici konumunda “mahsur kalındığında” esnek biçimde kullanılabilecek bu tür araçlar olarak görüyorum. Bunlar başlangıçta tamamlanmış bir ev, yani kuramsal bir yapı sunmaz; ancak analiz yaparken “yolunu bulma”ya yardımcı olmaları bakımından son derece yararlı olduklarını düşünüyorum. Bu çalışmada, bunların klinik açıdan yararlılığının bazı yönlerini örneklendirmeye çalıştım.

Peki, bunları psikanalizin dört psikolojisi olarak düşünmek meşru mudur? Bu, artık psikanaliz adını hak etmeyecek kadar gelişigüzel bir karışım mıdır? Öyle olduğunu düşünmüyorum. Bu dört psikolojinin her birinin ve özellikle dördünün birlikte ele alınmasının, insanın ruhsal işleyişine ilişkin yalnızca psikanalizin sağlayabileceği türden karmaşık ve çok yönlü bir bakış açısını gerektirdiğine inanıyorum. Ayrıca bunların, geleneksel biçimiyle bile psikanalizin özüyle uyumlu olduğunu düşünüyorum. Dört psikoloji, ayrı ayrı ve birlikte, ruhsal belirlenimciliğe, bilinçdışı zihinsel işleyişe ve (daha iyi bir terim bulunamadığından) birincil sürece ilişkin varsayımları paylaşır. Birincil süreç, düşünmenin simge ve metafora, fikirler arasındaki “akıldışı” bağlantılara dayanan, gerçekliğin ve toplumsallaşmış iletişimin kurallarını gözetmeyen yönüdür. Hastalarımızın yaşamlarında bu dört psikolojinin her birine ait olguların yerini ancak ruhsal olgulardan oluşan bu üçlünün temelinde yatan öncülleri izleyerek bulabiliriz. Dahası, dört psikolojinin tümü, bireyin karakterinin erken dönem bedensel deneyimler ve nesnelerle ilişkili deneyimler tarafından şekillendirildiğini ve bunların tümünün birbiriyle bağlantılı (hem çoklu işlevler üstlenen hem de çatışmalı) biçimlerde örgütlendiğini ileri süren temel psikanalitik varsayımlara dayanır. Dürtüye ve doyuma, aygıta ve işleve ilişkin bedensel temelli deneyimler, bu şekilde örgütlenen içerikler arasında yer alır. Aynı şekilde, dürtü doyumuyla ilişkili nesneye bağlı deneyimler, ruhsal işleyiş biçimlerinin öğrenilmesi, kendilik deneyiminin oluşumu ve gelişimi ve temsiller dünyasının şekillenmesi de bu içerikler arasındadır (Sandler ve Rosenblatt, 1962). Bunlar gerçekten de psikanalizin dört psikolojisidir ve bu nitelikleriyle, sessizce dinlemenin, dirençle ve aktarımla çalışmanın ve tarafsızlık, perhiz ve göreli anonimliğin oluşturduğu klinik üçlünün geleneksel sınırları içinde, her psikanalitik tedavide kendilerine yer bulurlar. Ancak bunlar, psikanalizin geleneksel sınırlarına yalnızca uyum sağlamakla kalmaz. Aksine, psikanalizi yalnızca bir çatışma psikolojisi olarak değil, aynı zamanda bir yineleme ve gelişim psikolojisi olarak görmemizi gerektirirler. Gelişim psikolojisi ise her gelişimsel sürecin doğasında bulunan gecikmeleri ve olağandışı gelişimleri de kapsar. Dört psikolojinin klinik çalışmada kullanılmasının, insan gelişimine ve klinik psikanalize ilişkin olguların daha eksiksiz bir biçimde kavranmasını, bunlardan yalnızca birinin ya da ikisinin kullanılmasına kıyasla daha iyi sağladığına inanıyorum. Ayrıca bu psikolojiler, kültürel değişimlerin ve günümüz hastalarında değişen psikopatolojinin karşımıza çıkardığı klinik malzemeye de yanıt verebilmektedir.

Referanslar

EISSLER, K. R. 1953 The effect of the structure of the ego on psychoanalytic technique J. Am. Psychoanal. Assoc. 1:104-143

FAIRBAIRN, W. R. D. 1941 A revised psychopathology of the psychoses and psychoneuroses Int. J. Psychoanal. 22:250-279 II

FREUD, A. 1936 The Ego and the Mechanisms of Defense. Writings, 2 New York: Int. Univ. Press, 1966

FREUD, S. 1905 Three essays on the theory of sexuality S.E. 7

FREUD, S. 1912 Recommendations to physicians practicing psychoanalysis S.E. 12

FREUD, S. 1916 Introductory lectures on psychoanalysis S.E. 16

FREUD, S. 1926 Inhibitions, symptoms, and anxiety S.E. 20

FREUD, S. 1933 New introductory lectures on psychoanalysis S.E. 22

HARTMANN, H. 1939 Ego Psychology and the Problem of Adaptation New York: Int. Univ. Press, 1958

HOLT, R. R. 1976 Drive or wish? A reconsideration of the psychoanalytic theory of motivation In Psychology versus Metapsychology: Psychoanalytic Essays in Memory of G. S. Klein ed. M. M. Gill & P. S. Holzman. Psychol. Issues Monogr. 36. New York: Int. Univ. Press, pp. 158-197

JACOBSON, J. G. 1983 The structural theory and the representational world Psychoanal. Q. 52:514-542

KLEIN, G. S. 1976 Psychoanalytic Theory: An Exploration of Essentials New York: Int. Univ. Press.

KOHUT, H. 1971 The Analysis of the Self New York: Int. Univ. Press.

KOHUT, H. 1977 The Restoration of the Self New York: Int. Univ. Press,

KRIS, E. 1956 On some vicissitudes of insight in psychoanalysis In Selected Papers New Haven: Yale Univ. Press, 1975 pp. 252-271

LOEWALD, H. W. 1960 On the therapeutic action of psychoanalysis Int. J. Psychoanal. 41:16-33

MAHLER, M. S. 1972 On the first three subphases of the separation-individuation process Int. J. Psychoanal. 53:333-338

MAHLER, M. S. PINE, F. & BERGMAN, A. 1975 The Psychological Birth of the Human Infant New York: Basic Books.

MODELL, A. 1984 Psychoanalysis in a New Context New York: Int. Univ. Press.

PINE, F. 1979 On the pathology of the separation-individuation process as manifested in later clinical work: An attempt at delineation Int. J. Psychoanal. 60:225-242

PINE, F. 1985 Developmental Theory and Clinical Process New Haven: Yale Univ. Press.

PINE, F. 1986 On the development of the “borderline-child-to-be.” Amer. J. Orthopsychiat. 56 450-457

PINE, F. 1989 Motivation, personality organization, and the four psychologies of psychoanalysis J. Am. Psychoanal. Assoc. 37:1 in press.

SANDLER, J. 1960 The background of safety Int. J. Psychoanal. 41:352-356

SANDLER, J. & ROSENBLATT, B. 1962 The concept of the representational world Psychoanal. Study Child 17:128- 145

SCHAFER, R. 1983 The Analytic Attitude New York: Basic Books.

SPENCE, D. P. 1982 Narrative Truth and Historical Truth: Meaning and Interpretation in
Psychoanalysis New York: Norton.

SPITZ, R. A. 1957 No and Yes New York: Int. Univ. Press.

STERN, D. N. 1985 The Interpersonal World of the Infant New York: Basic Books.

STRACHEY, J. 1934 The nature of the therapeutic action of psychoanalysis Int. J. Psychoanal. 15:127-159

WAELDER, R. 1930 The principle of multiple function: observations on overdetermination In Psychoanalysis: Observation, Theory, Application ed. S. A. Guttman. New York: Int. Univ. Press, pp. 68-83

WINNICOTT, D. W. 1963 The development of the capacity for concern. In The Maturational Processes and the Facilitating Environment. New York: Int. Univ. Press, 1965, pp. 73–82.