Uygulamada İşe Yarıyor, Peki Kuramda da İşe Yarıyor mu? Fred Pine’ın Değerini Takdir Etmek (Makale)

Özet

Fred Pine, çağdaş Freudyen analitik çalışmalara önemli katkılarda bulunmuş bir isimdir. Analistin, analizde sürekli genişleyen bakış açılarını nasıl bütünleştirebileceğini göstererek klinik psikanalizin kapsamını genişletmiş, gelişimin ruhsal yapıyı ve dolayısıyla bilinçdışı çatışma ile uzlaşmanın deneyimlendiği ve işlendiği bağlamı nasıl etkilediğine ilişkin daha derin bir kavrayış sağlayarak psikanalizin derinliğini artırmıştır. Bunların her ikisi de —dinamik çatışma sürecinde rol oynayabilecek olası değişkenlerin kapsamını genişletmesi ve yapısal eksikliğe gelişimsel açıdan odaklanması— son derece özümseyici ve bütünleştirici bir Freudyen düşünme biçiminin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Pine’ın farklı bakış açılarını —farklı kuramları değil, farklı genel kuramlarda öne çıkan klinik gözlemleri— bütünleştirmeye odaklanması, klinik olanaklara ve nüanslara ışık tutmaktadır. Pine’ın çalışmaları, psikanalitik kuram ile analitik uygulama arasındaki ilişkiye ve çağdaş Freudyen psikanalizin kendisinin nasıl tanımlanacağına ilişkin soruları gündeme getirmektedir.

---

Fred Pine, çağdaş Freudyen klinik çalışmalara ilişkin genişlemiş kavrayışımıza önemli katkılarda bulunmuş bir isimdir. “Klasik” bir bakış açısından, şimdilik çağdaş [contemporary] olarak adlandıracağım bir bakış açısına geçmemize yardımcı olan çok sayıdaki parlak analistin katkılarını kesinlikle küçümsemek istemiyorum. Gray (1982) ve Busch (2014), analistin analitik seans sırasında ego savunmalarına odaklanmasına yönelik önemli teknik katkılarda bulunmuşlardır. Freud’un yanı sıra Bion, Winnicott ve Green’den de etkilenen Ogden (1994, 1997, 2004, 2015, 2017, 2019, 2020) ve Levine (2012, 2021), zihinsel temsillerin gelişim süreci ve psikanalitik karşılaşmanın öznelerarası bir bakış açısıyla anlaşılması üzerine kapsamlı çalışmalar kaleme almışlardır. Bach (1985), narsisizme ve narsisistik bireyin gerçekliği ve başkalarını deneyimleme biçimine ilişkin kavrayışımızı genişletmiştir. Pine, kuşkusuz çağdaş Freudyen psikanalizin [contemporary Freudian psychoanalysis] tek kurucu figürü değildir.

Bununla birlikte, bu isimler ve diğer birçok önemli katkı sahibi, açıkça tanımlanmış ve optimal kabul edilen belirli bir analitik dinleme ve düşünme biçiminde uzmanlaşmışlardır. Peki, geniş anlamda tanımlanmış Freudyen (ya da başka bir psikanalitik) gelenek ve çerçeve içinde kalmak, ancak aynı zamanda diğer, çoğu zaman birbiriyle rekabet eden kuramsal sistemlerden elde edilen içgörüleri de bütünleştirmek isteyen analist için ne söylenebilir? Böyle bütünleştirici bir bakış açısının modeli Fred Pine’dır.

Pine’ın bütünleştirici yaklaşımı, içsel yaşama [inner life] ilişkin geniş bir bakış açısını yansıtır. Pine, bu genişletilmiş dinamik alanı hastanın yapısal gelişim düzeyine duyarlılıkla bütünleştirerek, bir analistin klinik ana bağlı olarak farklı “psikoloji”lere nasıl odaklanabileceğini gösterir. Bu, ego psikolojisinin hâkim olduğu dönemde psikanalitik düşüncede önemli bir değişimi temsil ediyordu. Brenner (1982), zihinsel işleyiş ve uzlaşma oluşumunda rol oynayan zihnin dört öğesini (dürtü türevi, disforik duygulanım, savunma ve süperego) ele alırken, ruhsal çatışma ve uzlaşmada rol oynayan yegâne zihinsel öğelerin bunlar olduğu konusunda oldukça açık ve kesin bir tutum sergilemişti. Bunlar, deyim yerindeyse, yegâne bağımsız değişkenlerdi. Diğer her şey —örneğin, yok olma anksiyetesi ya da nesne ilişkileri çatışması— bir semptom, bağımlı bir değişken, zihnin dört temel öğesinin bilinçdışı çatışma içindeki etkileşiminin bir sonucu olarak görülüyordu. Pine, bağımsız değişkenlerin türünü ve sayısını büyük ölçüde artırdı. Böylece, Pine sayesinde Freudyen analist, (yalnızca) dürtülere, savunmalara ve bunların geçirdiği değişimlere yakından odaklanan dar bir klinik bakış açısından, analitik duruma ilişkin daha geniş, daha karmaşık, gelişimden etkilenen ve bütünleştirici bir bakış açısına geçti.

Pine’ın değişkenlerin kapsamını genişletmesini vurguladım. Gelişimsel yönelimi de onun düşüncesinin temelini oluşturur. Pine, yalnızca dürtü türevleri ile savunmalar arasındaki uzlaşmayı yansıtmakla kalmayıp aynı zamanda gelişimsel “yetersizlikler”i ve “kusurlar”ı da yansıtan güçlük alanlarına dikkat çekmiştir. Pine, zihni ele alırken, kişinin ruhsal kapasitelerinin —çatışma ve uzlaşmanın deneyimlendiği ve aracılık yoluyla düzenlendiği bağlamı oluşturan kapasitelerin— nasıl geliştiğini düşünür. Böylece Pine, analistin sürekli genişleyen bakış açılarını nasıl bütünleştirebileceğini göstererek klinik psikanalizin kapsamını genişletmiş ve gelişimin ruhsal yapıyı nasıl etkilediğine ilişkin daha derin bir kavrayış sağlayarak onun derinliğini artırmıştır.

Pine’ın birden fazla modeli bütünleştirmesi ve gelişimsel odağı, son derece özümseyici bir Freudyen düşünme biçiminin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Pine, birbirinden farklı kuramsal bakış açılarını değerli klinik içgörülere ve klinik olanaklara dönüştürerek bütünleştirir. Analist artık belirli bir kuramsal bakış açısını seçmek zorunda değildir; bunun yerine, klinik ana ilişkin değerlendirmesine dayanarak birçok farklı bakış açısını bir araya getirebilir. Pine’ın çalışmaları, psikanalitik kuram ile analitik uygulama arasındaki ilişkiye ve çağdaş Freudyen psikanalizin kendisinin nasıl tanımlanacağına ilişkin soruları gündeme getirmektedir. Bu konuları ele alacağım, ancak önce Pine’ın Freudyen düşünceyi kapsam ve derinlik bakımından nasıl genişlettiğini gözden geçirerek başlayacağım.

Çoklu Modeller: Kapsamın Genişletilmesi

Pine’ın (1988) “dört psikoloji” üzerine yazdığı makale iyi bilinen ve yaygın olarak okunan bir çalışmadır. Pine, en temel düzeyde, birbiriyle ilişkili ve örtüşen dört “psikoloji”nin —dürtü, ego, nesne ilişkileri ve kendilik— ruhsal işleyişi düzenleyen dört farklı temel ilke olduğunu, intrapsişik çatışma ve uzlaşmada çoğu zaman merkezi güdüleyici odağı oluşturduğunu ve farklı hastalar için klinik açıdan yararlı odaklanma alanları sunduğunu açıklar. Bu makale, bilinçdışı çatışma ve uzlaşmayı güdüleyen bağımsız değişkenlerin kapsamını genişleterek Freudyen klinik psikanalize yeni açılımlar kazandırmıştır. Bu genişleme, 2024 yılında dikkate değer görünmeyebilir. Ancak Pine’ın dört psikoloji üzerine makalesini yazdığı dönemle yaklaşık olarak aynı dönemde, Brenner’ın (1982) psikanalitik çalışmalarına dayanarak şunları yazmış olması dikkat çekicidir:

Freud’un tipik felaketler listesine bir başkasının eklenmesinin uygunluğunu destekleyecek herhangi bir kanıt bulamadım. Freud’un sıraladığı dört felaket, bugüne kadar gözlemlediğim ya da bizzat tedavi ettiğim her vakada [italik vurgu sonradan eklenmiştir] çatışmanın başlamasını yeterli biçimde açıklamaktadır.

(s. 67–68)

Pine, o dönemde hâkim olan modern çatışma kuramının dar kapsamlı bakış açısını ele alarak 1988 yılında bunu diğer psikanalitik yaklaşımları da kapsayacak biçimde genişletmiş ve günümüzde merkezi önem kazanacak vurgulara da yer açmıştır.

Bu makalenin iki yönünü daha vurgulamak istiyorum: İlk olarak, Pine bu psikolojileri daha geniş ve kapsamlı kuramsal çerçevelerden açıkça ayırmaktadır. Bu olguların daha geniş kuramsal sistemler içinde ele alındığını belirtir. “Ancak,” diye ileri sürer:

“Psikolojiler” ifadesini kullandığımda gönderme yaptığım şey bu daha geniş kuramsal sistemler değildir. Bunun yerine, söz konusu kuramların geliştiği klinik olgulara gönderme yapıyorum. […] Bunları kuramsal psikolojilerden ziyade kişisel psikolojiler olarak adlandırmıştım.

(Pine, 1988, s. 575)

Pine, yeni bir kuramsal alan açmaya çalışmamaktadır. Bunun yerine, klinik çalışmada birden fazla bakış açısının kullanılmasını ve bütünleştirilmesini meşrulaştırmaktadır. İkinci olarak, dört psikolojiye yapılan bu vurgu, dört klinik örgütlenmeye gönderme yapıyor görünmektedir. Sonraki 20 yıl boyunca Pine, bunları farklı örgütlenmeler ya da “psikolojiler” olarak ele almaktan uzaklaşarak bir “psikanalitik sözlük” (Pine, 2006a) metaforunu ve daha sonra psikanalitik “çoğulculuk” (Pine, 2011) anlayışını geliştirir. Örneğin Pine (2006a), “sözlüğ”ünün farklı öğelerini tanımlamayı tamamlarken şöyle yazar:

Sıraladığım öğelerin çoğu ve bunlara eklenebilecek binlercesi, bunları ilk formüle eden kişinin kullandığı bağlama bütünüyle bağlı değildir ve herhangi bir psikanalitik grupta tercih edilen kullanım biçimlerinden ayrıştırılabilir. Her hâlükârda, klinisyenler bu öğelerden o anda yararlanırken onları çoğu zaman özgün bağlamlarından çıkarır ve belirli bir hastaya özgü olarak uygulanan başka psikanalitik “paragraflar”ın (açıklayıcı düşüncelerin) bir parçası olarak kullanırlar. […] Bu düşünme biçiminde bastırma Freudyenlere, yansıtmalı özdeşim Kleincılara, empatik başarısızlık kendilik psikologlarına, birleşmiş sınırlar Mahlercilere, kişilerarası etkiler ilişkisel psikanalistlere ya da bağlanma Bowlby ve bebek araştırmacılarına ait değildir; her ne kadar bu kavramların her biri söz konusu klinik/kavramsal bağlamlardan birinde geliştirilmiş olsa da. Artık bunlar psikanalitik söz varlığımızın parçaları olarak hepimize aittir. Ve bu sayede daha da zenginleşiyoruz.

(s. 479)

Bu farklı klinik kavramları bir arada tutan nedir? Bir zihin kuramı (Pine, 2011, s. 823) ve Pine’ın geleneksel psikanalitik çerçeveye olan köklü bağlılığı. Pine (2011) şöyle yazar:

Çoğulculuk olarak özetlenen katkıların, Freud’un özellikle dışarıda bıraktığı ya da yeterince geliştiremediği alanlardaki boşlukları doldurduğunun düşünülebileceğini ve böyle düşünülmesi gerektiğini öne süreceğim.

(s. 823–824)

Pine, henüz “eksiksiz bir zihin kuramı”na sahip olmadığımıza inanıyordu (Pine, 2006b, s. 504). Bu nedenle, elimizdeki kuramların “bütüncül değil, birbirine eklemlenen biçimlerde” ele alınması gerektiğini savunuyordu (s. 504). Pine, bütün bunları “bir arada tutan şey”in (s. 504), analistin farklı kapsayıcı kuramlardan alınan klinik olguları değerlendirirken zihninin arka planında bulunan şeyin, “zihnin nasıl işlediğine ilişkin temel kuramımız” (s. 505) olduğunu ileri sürer. Giderek daha karmaşık ve incelikli hâle gelen bu zihin anlayışı, son kertede klinik durumdaki gözlemlerimizden ve dinleme biçimimizden kaynaklanır. Pine (2011, 2021b), geleneksel klinik durumun değiştirilmesini hiçbir zaman savunmaz. Aksine şöyle yazar:

Her ne ölçüde varsa, ‘birliğimiz’ düşüncelerimizin bu kaynağında yatar.

(Pine, 2011, s. 826)

Pine’ın klinik olanaklarımızı genişletmesi, (bence yanlış bir biçimde -her ne kadar Pine’ın (1994a) kendisi de bu terimi erken dönemde kullanmış olsa da ) “çoklu modeller”in kullanılması olarak değerlendirilmeye başlandı. Ancak Pine hiçbir zaman çoklu modelleri savunmadı; aksine, sürekli olarak farklı klinik olguları tanımlayan klinik kavramların bütünleştirilmesini savundu. Bu olguların birçoğu birbirini dışlamaz ve her biri, belirli bir hastanın kendine özgü geçmişine bağlı olarak ruhsal işleyişin temel düzenleyicilerinden biri hâline gelebilir. Bu olgular, analitik çalışmanın farklı anlarında ortaya çıkabilir. Peki analist, belirli bir anda hangi olgunun en belirgin olduğuna nasıl karar verir? Herhangi bir kuramsal kuralı uygulayarak değil. Pine, Waelder’ın çoklu işlev kuramından yararlanarak bunun analistin değerlendirmesine ve klinik yargısına bağlı olduğunu ileri sürer. Pine (2006c) şöyle yazar:

Waelder ayrıca, ruhsallığa yöneltilen her talebin her ruhsal edimde eşit ölçüde temsil edileceğini düşünmek için hiçbir neden olmadığını; aksine, her birinin farklı edimlerde farklı oranlarda temsil edilmesinin daha olası olduğunu öne sürmüştür. Bu, analistin bilgisini ve klinik yargısını kullanmasının kavramsal temelini oluşturur. Yorumlamanın (ya da başka bir müdahalenin) odağının, örneğin süperego, nesne ilişkileri ya da diğer meselelerden hangisi olacağı, analistin belirli bir edimde hangi ruhsal meselelerin öncelikli olarak rol oynadığına, yani o anda ruhsal edimin öncelikle hangi işlevlere hizmet ettiğine ilişkin yargısına bağlı olacaktır.

(s. 487)

Pine’ın bilinçdışı çatışma ve uzlaşmada rol oynayan farklı ruhsal merkezlerin kapsamını genişletmesi ve bu merkezler arasındaki etkileşimi anlamak için “çoklu işlev” [multiple function] kavramını kullanması, psikanalitik dikkatin farklı ve sürekli değişen odaklarına yönelik duyarlılığımızı artırmıştır. Bu, onun kapsam bakımından gerçekleştirdiği genişlemedir.

Çatışma ve Eksiklik: Derinliğin Artırılması

Pine’ın zihnin gelişimine odaklanması, psikanalizin derinliğini de artırmıştır. Ancak bu, bilinçdışı zihnin giderek daha “derinlere gömülmüş” yönlerini görmemizi sağlayan türden bir derinlik değil, zihnin ruhsal kapasitelerinin nasıl geliştiğini ya da yeterince gelişemediğini anlama anlamında bir derinliktir. Pine (1994b), “çatışma ruhsal yaşamın her yerinde [everywhere] olabilir ancak her şeyi [everything] değildir” diye yazar (s. 237). Zihnin yeterince gelişmemiş ruhsal kapasitelerinden kaynaklanan güçlükler de vardır. Pine burada gelişimin iki yönünü ele almaktadır: İntrapsişik çatışmaya bağlam sağlayan, onu şekillendiren, duygusal yoğunluğunu etkileyen ve onu kapsayan (ya da kapsayamayan) ruhsal yapıların nasıl geliştiği (Druck, 1998) ve yeterince gelişmemiş, dolayısıyla işleyişi bozulmuş olabilecek bu kapasitelerin kendilerinin nasıl psikanalitik incelemenin odakları hâline gelebildiği.

Bu kapasitelerden biri, Pine’ın (1985) “bir nesnenin yokluğunda bile, ilişkiselliğe dair içsel olarak taşınan imgeleri, anıları ve beklenti kümelerini oluşturma ve bunları kullanılabilir durumda tutma kapasitesi” olarak tanımladığı “libidinal nesne sürekliliği”dir [libidinal object constancy] (s. 102). Bu, gelişimsel açıdan son derece önemli bir kazanımdır. Bu kapasite sayesinde çocuk, başlangıçtaki ebeveyn-çocuk ilişkisinin yatıştırıcı ve düzenleyici yönlerini kişisellikten arındırılmış bir biçimde içinde taşıdığı için ebeveyninden ayrılabilir ve yalnız kalabilir. Libidinal nesne sürekliliği, olumlu ve olumsuz kendilik ve nesne temsillerinin bir araya gelmesine olanak tanıyarak zihne istikrar kazandırır. Böylece çocuk, birbirinden ayrıştırılmış “kötü” ve “iyi” kendilik ve nesne temsilleri yerine, bütünlüklü [whole] kendilik ve nesne temsilleri oluşturabilir.

Gelişimsel olarak kazanılan bu kapasiteye sahip olmayan bir hasta, analistten ayrılma da dâhil olmak üzere ayrılıklarda güçlük yaşar. Bunun küçük bir örneği, geceleri analistinin telesekreterini arayarak uyuyamadığını belirten bir mesaj bırakan hastadır. Bir açıdan bakıldığında, hasta analistin mesajı sabaha kadar dinlemeyeceğini bildiği için bu davranış herhangi bir akılcı açıklamaya aykırı görünmektedir. Ancak hastanın, analiste ilişkin bozulmuş ya da kırılgan içsel imgelerini harekete geçirmek için analistin sesini duymaya ihtiyacı vardı. Buie ve Adler (1982), bu durumu, kırılgan “kapsayıcı içeatımlar”ı [holding introject] harekete geçiren “tanıma belleği” [recognition memory] olarak adlandırır (s. 58). Hasta telesekreterde analistin sesini duyduğunda ve bir mesaj bırakabildiğinde, analist tarafından yatıştırıldığını hissediyor ve uyuyabiliyordu. Bu durum, gecenin bir yarısı ebeveynine seslenerek uyuyamadığını ya da kötü bir rüya gördüğünü söyleyen bir çocukla karşılaştırılabilir. Ebeveyn çocuğa sarılır, her şeyin yolunda olduğunu söyler ve onu yeniden yatağına götürür. Böylece çocuk, ebeveyninin sevgi dolu varlığına yeniden libidinal yatırım yapabildiği için uyuyabilir. Çocuklar büyüdükçe bu kendini yatıştırma kapasitesini içselleştirirler.

Pine’ın hastalarından biri, bu meselenin daha karmaşık bir biçimini ortaya koymaktadır:

Fred’in telesekreterine geceleri yaptığım aramalar sayesinde yaşadım ve ayakta kaldım; bunun onun sesini duymakla hiçbir ilgisi yoktu. Kâbus sonrası panik durumundan çıkmak için verdiğim mücadeleyi, zaman içinde yaptığım çok sayıda telefon görüşmesiyle zihnimi aşamalı olarak nasıl yeniden bir araya getirdiğimi anlatırken, Fred’in ertesi sabah bunları düşünceli bir biçimde dinlediğini hep hayal ederdim. Amacım her zaman ona son bir mesaj bırakıp “Yeniden iyiyim, bu durum geride kaldı” diyebilmekti. İçinde bulunduğum durumla mücadelemi “ikimizin gelecekte hatırlaması için” kaydetmek istiyordum. Böylece ikimiz de kendimi yeniden bir araya getirme sürecimi hatırlayabilecektik. Fred’in tanıklığı sayesinde, bu çabayı sürdürürken kendimi daha az yalnız hissedecektim. Bu, büyük ölçüde hayalî bir kişilerarası nitelik taşıyan bir kendini düzenleme eylemiydi. Fred’in telesekreteri “bizim” yardımcı egomuzdu. Paylaşılan bir alandı. Bunu, onun, acı verici bir durumda bulunan çocuğun ebeveyn tarafından izlenmesindeki eksikliği gidermeye yönelik çabası ile duygulanım düzenlemesindeki bir ego kusurunun kişinin kendisi tarafından onarılmasını kolaylaştırmasının birleşimine bir örnek olarak görüyorum. (Anonim, kişisel iletişim)

Hastaların gece yaptıkları telefon aramaları, hastanın analistinin yaşamına müdahale etme isteği olarak görülebilir (Kernberg, 1975). Bu dinamik ve yorumlayıcı odak, bir bakış açısından yararlı olabilir; ancak temel meselesi dinamik olmaktan ziyade yapısal bir güçlük olan ve ihtiyaç duyduğu yatıştırılmayı arayan bir hastanın dengesini bozabilir (Druck, 1989, 1998, 2018). Analist, bu aramaların söz konusu dinamik temelden mi kaynaklandığını, yoksa gelişimsel bir güçlüğü mü yansıttığını nasıl belirleyebilir? (Şimdilik bunların her zaman mevcut olan karşılıklı etkileşimi üzerinde durmuyorum.) Pine (1979), çığır açıcı bir makalesinde bu soruyu ele almıştır. Soruyu, ayrışmış diğeriyle ilişkili patoloji ile ayrışmamış diğeriyle ilişkili patolojinin nasıl ayırt edileceği biçiminde ortaya koyar. Hangisinin söz konusu olduğu nasıl anlaşılabilir? Kendisini “hiç kimse” gibi hissettiğinden söz eden ve “yok olmak”tan korkan bir hasta nasıl anlaşılmalıdır? Pine, yalnızca sözcüklere, yani açık iletişime odaklanılmaması gerektiğini vurgular. Hastanın yapısal kapasiteleri de değerlendirilmelidir. Örneğin Pine (1985) şöyle yazar: “Kendiliğin gerilemeye bağlı kayıplarına ya […] paniğin ya da bununla birlikte ego-sintonik olan, oldukça bozulmuş davranışların eşlik etmesini bekleyeceğimize inanıyorum.” Dinamik yönelimli analist, açık sözel iletişimi örtük içerik bağlamında ele alır; hasta x der, ancak söylediği aynı zamanda y anlamına mı gelmektedir? Burada, Pine açık iletişimi ve olası örtük anlamı da ele alır, ancak bunları yapısal kapasiteler bağlamında değerlendirir; hasta yok olmaktan söz edebilir, ancak buna eşlik eden yapısal gerilemeye ilişkin kanıtlar var mıdır?

Pine, ayrışma süreciyle bağlantılı olarak daha üst ya da daha alt düzey patolojiler olarak gördüğü başka meseleleri de ele alır. Birazdan eksiklik ve kusuru tartışırken göreceğimiz gibi, her iki durumda da ruhsal kapasitelerin kazanılmasına yönelik gelişimsel süreçteki güçlüklerle ilişkili ara durumları inceler. Pine için mesele hiçbir zaman yalnızca bir durum ya da diğeri değildir; bir gelişimsel durumdan diğerine uzanan yolda her zaman ara aşamalar vardır. Pine’ın hastayı bu meseleler açısından nasıl değerlendirmek gerektiğine ilişkin ölçütler sunduğunu vurgulamak da son derece önemlidir. Benzer bir tanısal durumu ele alan Akhtar (2000) dışında, bunu yapan tek analistin Pine olduğuna inanıyorum.

Akhtar, alışılmadık taleplerde bulunan hastaları tanımlar. Örneğin Akhtar, hafta sonları evinin önünden defalarca geçen bir hastayı nasıl değerlendirmelidir? Bunu, hastanın analistinin yaşamına müdahale etmek istediği dinamik bir mesele olarak mı ele almalı ve yorumlayıcı bir karşılık mı vermelidir, yoksa hastanın analistinin evini görerek ona ilişkin kırılgan içsel kapsayıcı temsilleri harekete geçirmeye ihtiyaç duyduğu gelişimsel bir gereksinim meselesi olarak mı değerlendirmelidir? Akhtar önce bir biçimde düşünür, ardından bakış açısını değiştirir. Her vakada, “öznel tutumumda bir dönüm noktası yaşandı” (Akhtar, 2000, s. 279). “Her üç durumda da ilk anlayış biçimimden rahatsızlık duyuyordum ve ikinci formülasyonum karşısında kendim de şaşırdım. Üstelik ikinci düşünme biçimi, ilkini dışlamıyordu” (Akhtar, 2000, s. 280). Akhtar, hastalarının yapısal kapasitelerindeki değişimlere ilişkin değerlendirmesinden ziyade, kendi öznel tutumundaki değişimlere odaklanır.

Daha sonraki bir makalesinde Pine (1994b), ayrılma-bireyleşme paradigmasından uzaklaşarak (onu tümüyle terk etmese de) yapısal gelişimle ilgili bu meseleleri kusur [defect] ve eksiklik [deficit] açısından ele alır: “Bir eksiklik, çevreden —genellikle birincil bakımverenlerden— gelen uygun katkının yetersizliğini içerir” (s. 223). Yetersiz aynalama bunun bir örneğidir. Bir eksiklik, bir kusura yol açabilir. Kusur, “iyi işlemeyen bir şeydir (bozulmuş bir şey gibi). Nasıl ortaya çıkmış olursa olsun, kişinin içindedir; kişi ile bakımveren arasındaki ilişkide değil” (s. 224). Pine, savunma, uyum sağlama ve gerçekliği değerlendirme alanlarında gördüğü kusurlara odaklanır. Pine’a göre bir kusur, bir eksiklikten, gelişimi engelleyen biyolojik güçlüklerden ya da çatışmanın erken dönemdeki çözümlerinden kaynaklanabilir. Bunlar, bazı hastalar tarafından “açık bir yara” olarak deneyimlenebilir (s. 228). Bu durumlar, analistin genel çerçevesinde bir değişiklik yapılmasını gerektirmez; ancak Pine’ın yazdığı gibi, “Belirli analizlerde, işlevsel kusurların kusur olarak tanınmasının yararlı olduğuna inanıyorum” (s. 232). Bu açık yaralar, bir analizin merkezine yerleşebilir.

Pine, kusurlar ve eksikliklerle klinik olarak çalışmaya ilişkin örnekler sunar; ancak ben burada, ego işlevleri bozulmuş hastalara nasıl yorumlama yapılacağına odaklandığı daha önceki bir makalesine atıfta bulunmayı tercih ediyorum. Pine, bu ayrımı “perhiz bağlamında yapılan yorumlama (yani klasik psikanaliz) ile destek bağlamında yapılan yorumlama arasındaki fark” olarak adlandırır (Pine, 1985, s. 148). Pine, “orumlama anı” olarak adlandırdığı duruma son derece duyarlıdır. Yorumlamalardan kolayca incinebilen hastalarla çalışırken Pine, söylemek üzere olduğu şeyin duyulmasının zor olabileceğini önceden belirtmek, bundan emin olmadığını ve hastanın ne düşündüğünü duymak istediğini söylemek, yorumlamasını yapmak ve ardından az önce söylediklerini bağlama oturtmaya yardımcı olacak bir şey söylemek de dâhil olmak üzere çeşitli önerilerde bulunur. Pine, bu yaklaşımında ve diğer bütün önerilerinde, hastaya mümkün olduğunca fazla ego kontrolü ve ego desteği sağlayacak biçimde konuşmaya çalışır. Pine, hastayı önceden uyararak onu birazdan duyacaklarına hazırlamış olur (Bu konu hakkında düşünmenin yeni bir yolu olabilecek bir şey söyleyeceğim); hastayı katılıma davet edecek biçimde konuşur (Benim düşündüğüm şu, siz bu konuda ne düşünüyorsunuz?); tedavinin doğasında bulunan kapsayıcılığı vurgulayacak biçimde konuşur (Bunu birlikte anlayıp anlayamayacağımıza bakalım) ve hastayı, analistin az önce söyledikleri hakkında çağrışımda bulunması ya da bunlarla ilgili bir şey yapması gerektiği beklentisiyle baş başa bırakmaz. Bu yaklaşımların her birinde, hastanın kırılgan egosunun yorumlayıcı bir ifadeyi alması ve onun üzerinde çalışması kolaylaştırılır.

Pine’ın “demir soğukken dövülmeli” önerisine (Pine, 1984) sıklıkla atıfta bulunulur.¹ Bu, ego zayıflığı nedeniyle analistinin müdahalelerini dinlemekte güçlük çeken biriyle çalışmaya yönelik bir başka öneridir. Hastalar aktarımın “sıcak” bir anındaysa, çoğu zaman yoğun duygulanımlar altında kalır ve yorumlamayı işleme kapasiteleri azalır. Pine, “soğuk” bir anın, yani hastanın duygulanımsal uyarılmışlığının daha düşük olduğu ve yorumlamadan daha fazla yararlanabildiği bir anın beklenmesini önerir. Pine, bu ve daha birçok örnekte, ruhsal yapıların işleyişinin bozulduğu durumlarda yorumlayıcı çalışmanın gerçekleştirilebilmesi için hastanın analistini “kullanmasına” yardımcı olmanın yollarını gösterir.

Son bir örnek sunacağım (Pine, 1998, Bölüm 5): Pine, pantolonunu kirletmesi nedeniyle tedaviye getirilen yedi yaşındaki Billy adlı bir erkek çocukla çalışıyordu. Bir yıl sonra Billy, saçma atan bir oyuncak tabanca getirdi. Saçma atmak, yüceltmeye işaret eden bir yer değiştirme miydi? Pine bundan emin değildi; ancak Billy, Pine’ın ofisinde her atışa bir “plop” sesi eşlik edecek şekilde saçmaları fırlatmaya başladığında, bir ölçüde yer değiştirme olduğuna, fakat bunun yeterli olmadığına karar verdi. Billy, saçma atarak Pine’ın ofisini kirletiyordu. Neşeyle saçma atma eylemi ile tedaviye başvuru nedeni olan kirletme semptomu birbirine fazlasıyla yakındı ve yeterli düzeyde içsel yeniden işleme belirtisi göstermiyordu. Pine, kirletme ile saçma atma arasındaki bağlantıyı yorumladı ve ayrıca Billy’nin ebeveynlerine eziyet etmekten duyduğu haz üzerinde çalışma olanağı elde etti.

Bir yıl sonra, dışkıyla kirletme semptomu hafiflediğinde, Billy bir arkadaşıyla geliştirdikleri bir oyundan söz etti: Islak tuvalet kâğıdı parçalarını pencereden geçen insanların üzerine atıyorlardı. Pine bir kez daha karar vermek zorundaydı: Dışkıyla kirletme davranışının çocuklara özgü oyunlara dönüşmesinde yeterli düzeyde yeniden işleme ve dönüşüm gerçekleşmiş miydi? Pine bekledi. Bir sonraki seansa geldiğinde Billy, bu “oyun”u oynamadığı için uyuyamadığından yakındı. Pine, bu anlatıma dayanarak, oyun dışkıyla kirletme davranışının çocuklara özgü bir biçimde oyunla yer değiştirmesi olsa bile bunun işe yaramadığına inanıyordu. Pine (1998) şu yorumu yaptı:

Billy, bence tuvalet kâğıdı atmak, kaka yapmaya benziyor ve sen insanlara pislik atarak saldırmaktan zevk almanın, pantolonuna kaka yapmak yerine normal bir erkek çocuğuna özgü bir yolunu bulduğunu hissettin. Bu yüzden kâğıt atmadığında endişelendin. Bunun senin normal bir erkek çocuğu olduğunu kanıtlaması gerekiyordu. Bence artık eskisi gibi pantolonuna kaka yapmıyor olsan da hâlâ kendin hakkında endişeleniyorsun.

(s. 107)

Pine şöyle devam eder:

Bana, anladığını ve rahatladığını gösteren bir bakışla baktı; bunun ardından, oluşmakta olan semptom (onu uyanık tutan zorlantı) ortadan kayboldu.

(s. 107)

Başka bir deyişle Pine, Billy’nin kâğıt atmadaki amacının kirletmek değil, (zorlantılı biçimde) kendisinin bir bebek değil,”normal bir erkek çocuğu” olduğunu kanıtlamak olduğuna inanıyordu. Dışkıyla kirletme davranışı bir oyuna dönüşmüştü, ancak oyun, sağlıklı bir uyum biçimi olarak değerlendirilemeyecek kadar çatışmayla yüklüydü. Billy’nin uyuyamamasının nedeni buydu; kendisini rahatlatacak olan kâğıt atma eylemini gerçekleştirmemişti. Pine, yorumlamasını bu bakış açısından yaptı.

Bir yıl sonra Billy, bir sentlik madeni paraları biriktirmeye başlamıştı. Pine, artık küçük nesnelerin yere düşürülmek yerine toplandığına dikkat çekti. Bu, Pine’ın (1998) intrapsişik dönüştürücü çalışma olarak değerlendirdiği şeyi gösteriyordu; “bir yüceltme gelişmişti” (s. 107). Billy üzgündü, çünkü madeni para koleksiyonunu Pine’a göstermek için getirmişti, ancak bekleme odasında kendisinden büyük bir ergenin bulunduğu sırada torbası neredeyse yırtılıyordu. Billy, torbasının yırtılmasından, madeni paraların etrafa saçılarak ortalığı dağıtmasından korkmuştu. Büyük çocuk onun bir bebek olduğunu düşünecekti. Pine şöyle karşılık verir:

Ancak bu kez, Billy’nin bütün durum içindeki ego işleyişine ilişkin değerlendirmeme dayanarak farklı bir seçim yaptım. Bu kez, Billy’nin madeni para biriktirmesi ile dışkıyla kirletme davranışı arasındaki herhangi bir bağlantının kesinlikle farkında olmadığına karar verdim. Madeni para koleksiyonunun yaşına uygun bir yüceltme olduğunu düşündüm ve bekleme odasında aniden ortaya çıkan utanç duygusuyla başa çıkmasına yardımcı olmak gibi iyi niyetli bir amaç taşısa bile, madeni para biriktirme ile dışkıyla kirletme davranışı arasında kuracağım herhangi bir bağlantının, dışkıyla kirletmeye ilişkin düşüncelerin yüceltilmiş etkinliğe sızmasına ve böylece bu etkinliğin bozulmasına yol açacağını ya da en azından açabileceğini hissettim. Bu nedenle yalnızca şöyle dedim: “Eminim o büyük çocuk senin hakkında kötü düşünmezdi. Neyse, madeni para koleksiyonunu getirmene sevindim. Bir bakayım.” Daha sonra da madeni paraları eve götürebilmesi için ona daha güvenli bir taşıma kabı verdim.

(s. 108)

Pine, bir çocuğun semptomunu gelişim süreci içinde nasıl ele almak gerektiği konusunda bize ustalık dersi veriyor. Pine’ın Billy’nin semptomunu bağlamı içinde ne kadar dikkatle ele alıp değerlendirdiğine ve gelişimsel yeniden işlemenin niteliğini farklı bakış açılarından (saldırganlık ve kendilik saygısı) anlamaya çalıştığına dikkat edin. Pine, gözlemlenebilir gelişimsel yeniden işlemenin ne ölçüde savunmacı, ne ölçüde adaptif olduğunu değerlendirir. Bu değerlendirme, neyi destekleyeceğine ve neyi yorumlayacağına ilişkin kararına yön verir. Pine’ın (1998) kendi sözleriyle:

Neler olup bittiğini ve nasıl müdahale edeceğimi ya da müdahale edip etmeyeceğimi kavramsallaştırmama yardımcı olan bir ego ve ego gelişimi anlayışıyla çalışıyorum. […] Üç olayda da kendimi, merkezde dışkıyla kirletme davranışının ve buna eşlik eden duygulanımların mı, yoksa dönüştürücü ego çalışmasını yansıtan, daha fazla toplumsallaşmış, yer değiştirmiş, hatta yüceltilmiş bir etkinliğin mi bulunduğunu sorgularken buldum. (s. 108)

Psikanalitik Kuramın Rolü

Pine’ın “çoklu modeller” kullanımı, özellikle 1994 yılında düzenlenen bir sempozyumda eleştirilmiştir. Pine’ı eleştirenler şu noktalara odaklanmaktadır: İlk olarak, Pine’ın sanki herhangi bir kuramı yokmuş gibi yazdığını ileri sürerler (Hanly, 1994; Kaplan, 1994; Modell, 1994 ve daha sonraki bir tarihte Samberg ve Auchincloss, 2006). Kuramın, hangi verilerin önemli olduğunu bize göstermesi de dâhil olmak üzere, birçok nedenle gerekli olduğunu vurgularlar. Pine’a yöneltilen ikinci önemli eleştiri, kapsayıcı bir kuram olmaksızın dürtü, nesne, kendilik ve ego gibi olguların birbirleriyle nasıl ilişkili olduğunu bilmemizin mümkün olmadığıdır. Bunlar birbirleriyle nasıl bağlantı kurar? Bu olguları bir arada tutan “kavramsal tutkal” nedir (Modell, 1994, s. 210)? Hanly (1994), Pine’ın vurguladığı her şeyi kapsayacak ve aynı zamanda gerekli bağlantıları içerecek kadar çok yönlü olan kuramın klasik Freudyen model olduğuna inanmaktadır.²

Pine (1994a), kurama inandığını ve kuramı kullandığını belirterek şöyle yanıt verir:

Benim düşünme biçimim, kuram ile gözlemin birbirinden ayrılamaz biçimde iç içe geçmesini yansıtır. Ben de […] bir şeyi keşfetme olasılığı en yüksek olan zihnin hazırlıklı bir zihin olduğuna ve kuramın bu hazırlık için vazgeçilmez olduğuna inanıyorum. […] Elde edebileceğimiz bütün kuramsal bilgiye ihtiyacımız var.

(s. 213)

Ancak Pine, kuramsal dayanakları olan klinik olgular ile farklı kuramsal sistemleri açıkça birbirinden ayırır. Şöyle yazar:

Belirli bir kuramcının çalışmasından, kuramın bütününü benimsemeden bir gözlemi alırım; yani kuramsal sistemleri benimsemeden kuramlardan yararlanırım. Amaç, bir kurama aşırı bağlılığın yol açabileceği türden dar bir bakış açısından kaçınmaktır.

(Pine, 1994a, s. 215)³

Klinik olgulara ilişkin farklı bakış açıları arasındaki bağlantılar, daha geniş kuramsal sistem tarafından değil, analist tarafından kurulur. Analist klinik gözlemlerini düzenlerken bu bağlantılar, kapsayıcı bir meta-kuramda değil, analistin kendisinde bulunur. Pine, farklı ruhsal olguların zaman içinde nasıl ayrıntılandığı, geliştiği ve örgütlendiğiyle ilgili bir kurama sahip olduğuna inanır. Bunlar, “kişiye ilişkin kuramlar, yani belirli bir hastanın çok yönlülüğüne, karşılıklı ilişkilere ve geçmişine ilişkin karmaşık klinik formülasyonlar” (s. 217) içinde “kişisel hiyerarşiler” (Pine, 1994a) hâline gelir.

Pine, Hanly’nin (1994, s. 172, 175) kendisi de çok modelli bir kuram olarak değerlendirdiği klasik psikanalitik modelin, zihnin farklı öğelerini birbirine bağlama bakımından sağladığı avantajın sanıldığı kadar açık olmadığını yazar. Pine (1994a), bir örnekte, klasik yaklaşımın dürtülere yaptığı vurguyu eleştirir. Her şeyi dürtünün geçirdiği değişimlerle ilişkilendirmenin sorunu şudur:

Dürtü her şeyle bağlantılıdır, ancak her şey de birbiriyle bağlantılıdır ve dürtü, eşitler arasında mutlaka ilk sırada yer almaz. […] Modelin bütünleştirilmesinde dürtünün temel alınmasının sorunu, diğer birincil güdüleri gözden kaçırabilmesi, klinik çalışmada zaman zaman neyin birincil neyin ikincil olduğunu yanlış değerlendirmesi ve dürtüye dayalı bir açıklama bulmak için “zorlamalar”a başvurabilmesidir. Bu tür bir “bütünleştirme”, hiçbir bütünleştirme yapılmamasından daha tercih edilir değildir.

(s. 229)

Pine (1994a), belirli kuramsal sistemlerin “dar bir bakış açısı”na (s. 219) yöneltme eğilimini vurgular. Karikatürleştirilmiş, çarpıtılmış görüşleri ele almadığının özellikle altını çizer:

Kuram nedeniyle bakış açısı daralmış olan “saman adam”a yönelik eleştiride bulunduğumda, gerçekten var olan bazı kişileri eleştiriyorum. […] Kuramsal bağlılıklardan kaynaklanan dar bakış açısının gerçek bir tehlike olduğunu savunuyorum ve çoklu modellere dayalı bir düşünsel arka planın bu tehlikeye karşı korunmaya yardımcı olduğuna inanıyorum.

(s. 219)

Kuram ile Teknik Arasındaki İlişki

Pine’ı eleştirenler, bir analistin açıkça tanımlanmış, kapsamlı bir kuram çerçevesinde çalışmasının avantajlı olduğunu varsayarlar. Hastanın sorununun ne olduğuna ilişkin kuramımız ile optimal analitik rol arasında yakın bir uygunluk bulunması gerektiğini düşünmek doğaldır. Ancak kuram ile teknik arasındaki aşırı yakın ve güçlü bir bağlantı, zaman zaman belirli bir çalışma biçimine saplanmaya ve bunun sonucunda çeşitli türlerde katılığa yol açmıştır. Kapsayıcı bir kuram ile teknik arasındaki bağlantı sıkı olduğunda, yani analistin tutumu ve müdahaleleri büyük ölçüde tek bir kapsayıcı kuram tarafından belirlendiğinde, öncelikle kendi kuramsal bakış açımız üzerinden dinlemeye ve tarafsızlık ile perhiz gibi kavramlara ilişkin dar ve sınırlı bir anlayış geliştirmeye daha yatkın olduğumuza inanıyorum. Bunlar, Pine’ın “kuram nedeniyle bakış açısı daralmış” olarak tanımladığı “gerçek kişiler”dir (Pine, 1994a, s. 219).

Lipton (1977), 1950’lerde analistlerin perhiz, anonimlik ve tarafsızlık gibi kavramları, Freud’unkinden farklı bir biçimde, hasta-analist ilişkisinin tamamını kapsayacak şekilde nasıl genişlettiklerini anlatır. Bu perhiz anlayışı yaygın olarak benimsenmişti. Tarachow (1962), psikanalitik ilişkiyi tanımlamak için “terapötik bariyer” kavramını kullanmıştır. Bu bariyer

hem terapist hem de hasta için terapötik bir görev oluşturur. Gerçek durum, dikkat ve kavrayış gerektiren -mış gibi durumuna dönüştürülür. Bu dönüşümü sağlayan eylem yorumlamadır. […] Etkileşimdeki hiçbir şeyin gerçek olarak değerlendirilmesine izin verilmez ve her şey her iki tarafın da incelemesine tabi tutulur.

(s. 379)

Tarachow (1962), daha sonra “ideal terapötik ilişkiye ilişkin bu katı anlayış”ın (s. 383), hasta-analist ilişkisinin bütününü yalnızca kısmen kapsadığını ve tam anlamıyla sürdürülemeyeceğini belirtir. Tarachow’un “ideal” psikanalitik ilişkiye ilişkin bu özlü kuramsal formülasyonunun, gerçek klinik uygulamada nasıl mümkün, hatta arzu edilir bile olmayabileceğine dikkat edin. Eissler (1953), “parametreler” üzerine yazdığı klasik makalesinde bu meseleyi ele almıştır.

Lipton’ın gözlemleri ve Tarachow’un önerileri, kuram ile teknik arasındaki sıkı bağlantının, belirli bir kuramsal zarafete sahip olmakla birlikte klinik uygulamada gerçekleştirilmesi bile mümkün olmayan bir analitik tutuma nasıl yol açtığını göstermektedir. Öncelikle, doyum arayan bilinçdışı aktarım dürtü türevleri varsayımından hareketle dinlemek, aktarım dışı terapist-hasta ilişkisini dışlayan belirli bir analitik odaklanma biçimine yol açmıştır. Perhiz geniş anlamda anlaşılmış, böylece yorumlanması gereken bilinçdışı aktarım arzularının “doyurulması”ndan kaçınılmıştır. Analist, hastanın arzularının ego kusurlarını, ego eksikliklerini ya da açık yaraları yansıttığı durumlara duyarlı olmayacaktır (Pine, 1994b). Perhiz ilkesine dayanan ve karşılık vermeyen bir tutum, ruhsal kapasiteleri bozulmuş, ruhsal açıdan istikrarını ve canlılığını koruyabilmek için analistin varlığına ihtiyaç duyan hastalar açısından muhtemelen travmatik olacaktır.

Tarachow’un terapist-hasta ilişkisine ilişkin özlü anlayışının kendine özgü olduğu ileri sürülebilir. Ancak o dönemin en etkili analistlerinden biri olan Brenner da çalışma ittifakını ve aktarımı tartıştığı etkili bir makalesinde benzer bir tutum benimsemiştir. Brenner (1979), her şeyin aktarım olarak değerlendirilmesi gerektiğini yazar:

Aslında, analistin yetkin olması (= yeterli eğitim almış ve kendisi de yeterince analizden geçmiş olması) koşuluyla, hastanın analitik durumu kendi başına bir acı kaynağı, esasen nötr bir durum, memnuniyetle karşılanan bir yatıştırıcı ya da olumlu bir haz kaynağı olarak deneyimlemesini belirleyen şeyin hastanın kendi hastalığı olduğuna inanıyorum.

(s. 153)

Tarachow ve Brenner (ve bana göre o dönemin hâkim düşünsel atmosferi) açısından, analitik ilişkinin aktarım dışı yönüne ne kuramsal bir gerekçe ne de klinik bir yer vardı. Bu yönün ya mevcut olmadığı ya da aktarımın analizine zarar verdiği düşünülüyordu.⁴

Pine, bilinçdışı dinamik çatışma ile gelişimsel güçlük arasındaki etkileşimi vurgulayarak hasta-analist ilişkisinde yeni olanaklar açmaktadır. Hasta ile analist arasındaki “gerçek” ilişkinin etkileri artık yeniden değerlendirmeye açık hâle gelmiştir (Greenson, 1965; Kohut, 1971; Kohut ve Wolf, 1978, bu ilişkiyi farklı bakış açılarından ele alırlar). Bu “gerçek” ilişkide (hemen eklemeliyim ki aktarımla iç içe geçmiş ve aktarımın yoğun etkisi altında bulunan bir ilişkide) daha önce göz ardı edilen ve çoğu zaman kınanan şey, analistin hastanın hem ruhsal açıdan varlığını sürdürebilmek hem de düşünsel değerlendirme yapabilmek için ihtiyaç duyduğu yapısal desteği “karşılama”ya yönelik çabalarıydı. Bu çabalar, küçümseyici bir biçimde “doyurma” olarak nitelendiriliyordu. Artık analisti, her iki yönün birbirini güçlendirdiği, aynı anda hem “gerçek” bir nesne hem de bir aktarım nesnesi olarak düşünebiliriz. Analist, şimdiki zamanda “gerçek” bir nesne olarak kırılgan ruhsal kapasiteleri istikrara kavuşturur ve yapısal gelişimi kolaylaştırır. Geçmişten gelen bir hayalet olan aktarım nesnesi olarak ise aktarımın analiz edilebileceği analitik bir aktarım oyun alanının oluşmasını kolaylaştırır. “Gerçek” yönler, aktarımdaki gerilemenin derinliğini kademeli olarak ayarlarken, aktarımın yarattığı yankılanma da analistin “gerçek” etkisini güçlendirir.

Pine, dinamik bakış açısına gelişimsel bir perspektif ekleyerek “klasik” ego psikolojisinin temel kuramsal varsayımları ile teknik önerileri arasındaki bağlantıyı gevşetmiştir. Birçok çağdaş analist de benzer bir yol izleyerek kapsayıcı tek bir kuram ile ona karşılık gelen klinik uygulama arasındaki bağlantıyı gevşetmiştir. Sandler (1983), kuramımız ile klinik uygulamamız arasında mesafe bulunan alanlardan söz eder. Psikanalitik eğitim üzerine yazan Greenberg (2021) de bu görüşe katılır. Friedman (2019) ise Freud’un teknik üzerine yazdığı makalelerin bile kendi kuramından türemediğini savunur. Aksine, bu makaleler Freud’un hastalarıyla çalışırken karşılaştığı sorunları ve bunlara bulduğu kişisel çözümleri yansıtır. Friedman, meselenin Freud’un aktarımı ve direnci keşfedip ardından aktarımı terapötik amaçlarla kullanmak üzere bir teknik geliştirmesi olmadığını yazar.

Ancak olanlar bu şekilde gerçekleşmedi. Keşif ile icat arasındaki ilişki tam tersiydi. Zihnin haritası, Freud’u olguya götürmedi. Teknik, kuramın ürünü değildir. Aksine, sıra dışı bir serüven Freud’u (isteksizce) psikanalitik olgunun keşfine yöneltti ve bu süreçte Freud, söz konusu olguyu kavramak ve ele almak için (yeni bir aktarım kavramı gibi) kavramsal araçlar icat etmek zorunda kaldı.

(s. 2)

Kapsamlı bir psikanalitik kuramın müdahalelerimize doğrudan yön verdiğinden söz ettiğimizde, kuramlarımızın bize, tıbbi araştırmaların bir hekime yol gösterdiği varsayılan biçimde rehberlik ettiği yönündeki bir fantaziyi yansıttığımız kolaylıkla ileri sürülebilir. Ancak kapsamlı psikanalitik kuramlarımızın birçoğu ne kadar içgörülü, derinlikli ve aydınlatıcı olursa olsun, belirli bir klinik anda uygulama yapan analiste çoğu zaman çok az rehberlik sunar ya da hiç sunmaz. Sundukları şey, genel bir yönelim, belirli bir hastaya yaklaşma biçimidir. Kuramlar o kadar karmaşık, analistler o kadar çeşitli ve hastalar birbirinden o kadar farklıdır ki analistlerin kuramlarının kendilerine çekici gelen bölümlerinden yararlandıkları, geri kalanını göz ardı ettikleri ve hastalarıyla çalışmalarında kendilerine yön vermek için kapsayıcı kuramın kişisel yorumlarını kullandıkları daha olası görünmektedir. Bu yönelim, farklı analistlerde daha “katı” ya da daha esnek bir nitelik taşıyabilir (Fonagy, 2003; Sandler, 1983). Analistler, hastalarına en uygun gördükleri biçimde karşılık verir ve klinik tepkilerini gerekçelendirmek için kapsayıcı kuramlarına ilişkin öznel anlayışlarına daha sonra başvururlar.

Bu durum, Pine’ın (2011) “birbiriyle bağdaşmayan kuramlar ya da karmaşık bir eklektisizm” (s. 826) olarak adlandırdığı şeye dayanan bir çoğulculuk biçimine yol açabilir. Paradoksal olarak, bir zamanlar kuramsız olmakla suçlanan Pine, kuram ile uygulama arasındaki bağlantının gevşediği bir dönemde artık kuramsal bütünleştirici hâline gelmektedir. Pine, farklı kuramsal içgörülerden yararlanarak, zihne ve klinik duruma ilişkin kapsamlı ve incelikli bir anlayışa dayanan, üzerinde düşünülmüş bir klinik esnekliğe ulaşmanın mümkün olduğunu gösterir. Pine, bir analitik çevrede “çok modelli” bir kuramcı olarak görülürken, başka bir çevrede çok sayıda kuramsal bakış açısını bütünleştiren bir isim hâline gelir.

Çağdaş Freudyen Psikanaliz Nedir?

Bu makaleye, Fred Pine’ın çağdaş Freudyen analitik çalışmaya ilişkin günümüzdeki anlayışımız üzerinde önemli bir etkisi olduğunu belirterek başladım. Bu da şu soruyu gündeme getiriyor: Çağdaş Freudyen analitik çalışma gerçekte nedir? Pine hangi kapsayıcı kuramsal çerçeveye dayanmaktadır?

Bu konuyu ele almamın belki de daha güçlü bir başka nedeni var. Pine, farklı “psikolojiler”den söz ederken ego psikolojisinin temellerine merkezkaç bir kuvvet getiriyordu. Ardından, bu çoklu bakış açılarını ele aldığında, çoğu zaman merkezcil bir yönelişle bunları bütünleştiren şeye geri dönüyordu. Pine için çoklu bakış açıları, geniş kapsamlı bir zihin kuramında bütünleşiyordu; bu bütünleştirmeyi de Freudyen psikanalize ilişkin geniş bir anlayış çerçevesinde gerçekleştiriyordu.⁵ Pine (2011) şöyle yazar:

Psikanalizin tarihsel gelişimi boyunca bunlar birbiriyle bağdaşmayan kuramlar olarak görülmüş olsa da ortaya çıktıkları gözlemler bakımından bağdaşmaz değildirler. Zihne ilişkin çoklu gözlemler basitçe vardır ve göz ardı edilemezler. Bu gözlemlerden, temel varsayımları birbiriyle bağdaşmayan kuramların […] geliştirilmiş olması, belirli bireylerin ya da grupların intrapsişik dünyayı anlamlandırma çabası içinde yaptıkları seçimlerin bir sonucudur. Ancak bu kuramsal seçimler verilere dayanmamaktadır ve bunlardan herhangi birine bağlı kalmak zorunda değiliz. Zihnin işleyişine ilişkin bu farklı betimlemeler, birlikte ele alındıklarında, yetişkinlerle yürütülen klinik psikanaliz aracılığıyla karşılaştığımız ve anladığımız olguların çok önemli bir bölümünü kapsar.

(s. 845–846)

Çağdaş psikanaliz, hem Pine’ın ele aldığı hem de ele almadığı etkenlere odaklanarak merkezkaç yönlerde gelişmeyi sürdürmüştür (örneğin, Ogden, 2015, 2019, 2020; Levine [Botella ve Botella, 2005]; Levine, Reed ve Scarfone, 2013; Levine, 2012, 2020, 2021; Reed, 2009; Druck, 1989, 2011a, 2011b, 2018). Pine, farklı zihin kuramlarında merkezi öneme sahip olan unsurları belirlemeye çalıştığına göre, geniş Freudyen çevredeki çok çeşitli vurguları inceleyerek aynı çabayı göstermek yerinde olacaktır. Pine’ın merkezcil bütünleştirici güçler arayışının ruhuna uygun olarak, bunları nasıl bütünleştirebiliriz?

Psikanalitik ekollere ve ekoller arasındaki farklılıklara ilişkin düşüncelerimizi düzenlemenin bir yolu, kendimize birbiriyle ilişkili üç soru sormaktır: İlk olarak, hastanın sorununun ne olduğunu düşünüyoruz? İkinci olarak, iyileşmeyi kolaylaştırmak için ne olması gerekir? Üçüncü olarak, bu değişimi kolaylaştırmak için analistin rolü ne olmalıdır? (Ya da hastanın sorununun ne olduğuna ilişkin anlayışımıza göre en uygun terapötik tutum nedir?) İlk soruya, yani sorunun ne olduğunu nasıl anladığımıza verdiğimiz yanıt, ikinci soruya, yani hastanın neye ihtiyaç duyduğuna ilişkin yanıtımıza götürür. Bu da doğrudan analistin kendi rolüne, yani ihtiyaç duyulan şeyi nasıl sağlayacağına ilişkin anlayışını belirler.

Bu sorular, farklı Freudyen yaklaşımlar arasındaki vurgu farklılıklarını ortaya koyarken aynı zamanda bunlar arasındaki sürekliliği ve ortak noktaları anlamamızı sağlar. Geleneksel olarak hastanın sorunu, az ya da çok gelişmiş bir ruhsal yapı bağlamında ortaya çıkan bilinçdışı intrapsişik çatışma olarak görülür. Bu düzeydeki bir hastada nevroz, hem temel ruhsal kapasitelerin gelişimsel olarak kazanılmış olmasını [developmental achievement] hem de yaşamını şu ya da bu biçimde olumsuz etkileyen bir uzlaşma oluşumu düzeyinde saplanmayı yansıtır. İhtiyaç duyulan şey, bilinçdışı çatışmanın ve uzlaşmanın yorumlanmasıdır.

Bu düzeydeki hastalar için analitik durum, hastanın istediği şey ile analistten aldığı şey arasında bir boşluğun, bir alanın bulunduğu ortamı kolaylaştıracak biçimde yapılandırılır. Hasta bir noktada, alışkın olduğu ancak daha önce hiç farkına varmadığı bir şeyin bulunduğunu kavrar. O anda, analistin optimal perhizi (optimal sözcüğünü özellikle vurguluyorum) ve tarafsızlığı sayesinde ortaya çıkmasına alan tanınan hasta, her zaman kendisinin bir parçası olmuş bir şeyi görebilir, adlandırabilir ve anlayabilir. Bu, bilinçdışı aktarım fantazilerinin ortaya çıkışına ilişkin modeldir. Geçmiş ile şimdi aktarımda birleşir ve bilinçdışı çatışmalar canlanır. Hasta hem ilerleyebilir hem de yitirilmiş olanakların yasını tutabilir. Klasik yaklaşım ve modern çatışma kuramı, bu geniş çerçeve içinde yer alabilir.

Tanısal süreklilik boyunca daha alt düzeylere ilerledikçe, hastanın yapısal bağlamı daha az gelişmiş hâle gelir ve dinamik çatışma ile yapısal eksiklikler arasındaki etkileşim artar. Hasta, bilinçdışı çatışmanın yorumlanmasının yanı sıra, kırılgan ruhsal kapasitelerini korumak ve işleyişi bozulmuş yapıları geliştirmek için de yardıma ihtiyaç duyar. Bu düşünme biçimi, birçok çağdaş Freudyenin yaklaşımını karakterize eder; ben bunu, “modern çatışma kuramı”ndan farklı olarak “modern yapısal kuram” [modern structural theory] diye adlandırdım (Druck, 2011a, 2011b). Son olarak, Pine’ın yaklaşımının ruhuna uygun biçimde Freudyen kurama geniş bir bakış açısıyla yaklaşırsak, Ogden, Levine ve diğerlerinin temsil üzerine çalışmalarını da ele alabiliriz.

Bu yazarlar, Freud’un yanı sıra Bion, Green ve Winnicott’tan da etkilenmişlerdir. Simgesel temsil [symbolic representation] kapasitesi olarak adlandırılan temel bir ruhsal kapasitedeki yetersizlikleri vurgularlar. Burada ihtiyaç duyulan şey, hastanın duygulanımsal parçaları birbirine bağlamasına ve içsel yaşamını anlamlı bir biçimde temsil etme kapasitesini geliştirmesine yardımcı olmaktır. Bu süreç, dinamik çatışmanın ifade edilmesinden önce gelir ve yapısal gelişimin, hatta biraz abartarak söylemek gerekirse, zihnin oluşumunun öncülüdür. Analist, Ogden’ın terimiyle karşıaktarımsal “düşlemler”ini [reverie] ve Levine’in terimiyle yapılandırmalarını [construction] kullanarak bu süreci kolaylaştırır.

Çağdaş Freudyen psikanalistleri neyin birleştirdiği sorusuna geri dönersek, yine geniş bir çerçeveden bakıldığında, birbiriyle örtüşen bu yaklaşımların ortak noktası, dinamik meselelere ya da gelişimsel güçlüklere yönelik farklı teknik odakları değildir. Elbette hastaya bağlı olarak, perhiz ve tarafsızlık açısından optimal analitik tutuma ilişkin ortak bir görüşü paylaşmayabilirler. Ortak noktaları, sorunun ne olduğunu geniş anlamda nasıl anladıklarıdır. Ne yaptıklarına, nasıl çalıştıklarına odaklanmak, kuşkusuz var olan farklılıklarını vurgular. Hastanın sorununun ne olduğunu nasıl kavradıklarına, klinik odaklarının temelinde yatan genel varsayımlara odaklanmak ise ortak noktalarını öne çıkarır. Bu analistlerin ortak noktası, bilinçdışı çatışmayı “kapsayabilen” ve dönüştürebilen ruhsal yapıların gelişimiyle etkileşim içinde olan dinamik bir bilinçdışının varlığına inanmalarıdır. Klinik açıdan yararlı düşüncelerin bütünleştirilmesi, bu ortak zemin üzerinde gerçekleşebilir.

Bu da beni son noktama getiriyor. Pine yalnızca birçok analitik değişkeni bütünleştirme ve ruhsal gelişimi dikkate alma biçimimizi genişletmiş, böylece alanımızın kapsamını ve derinliğini artırmış olsaydı bile bu yeterli olurdu. Ancak Pine bundan daha fazlasını yaptı. Bütünleştirici bir düşünme duyarlılığını örnekledi ve öğretti. Pine sürekli düşünüyor, sürekli gözlemliyor ve sürekli bütünleştiriyordu. Pine, olguları nasıl gördüğü ve bunları nasıl aktardığı konusunda son derece dikkatli düşünmesine ve gelişimsel “tanılar”ını kuramdan ziyade hastaya ilişkin somut verilere dayandırmasına rağmen, kendi düşünme biçiminin içerdiği öznelliği her zaman kavramış ve kabul etmiştir. Bir noktada, müdahalelerin intrapsişik ya da interpsişik alanlardan hangisinde ve nasıl konumlandırılacağı meselesini tartışırken şöyle yazmıştır:

Yine de kimin karar verdiği ve kişilerarası etkilenmelere ve kendi öznelliğine tabi olan analistin nasıl karar verdiği sorulabilir. Elinden geldiğince en iyi biçimde, diye yanıt verebilirim -müdahalelerimiz yanlış bir yere yönelmiş gibi görünüyorsa, analizde daha doğru bir sonuca ulaşmak için her zaman ikinci fırsatların bulunduğunun bilincinde olarak.

(Pine, 2011, s. 848)

Pine burada bize bir paradigma sunar. Çalışmamızı kapsayıcı bir kuramın varsayılan “nesnelli”ine dayandırmıyoruz; aynı şekilde, açığa çıkarılmış bir hakikati nesnel olarak dile getirdiğimizi de düşünmüyoruz. Pine, kendi öznelliğini bazıları kadar (örneğin Greenberg, 1995; Renik, 1993) kabul etmese ya da vurgulamasa da bize mümkün olduğunca nesnel düşünmeye çalışan, sürekli gözlemleyen, sürekli üzerine düşünen, belirli bir hasta için neyin “doğru” olduğunu sürekli araştıran, ancak kaçınılmaz olarak öznel bir ortamda çalıştığının da her zaman farkında olan öznel bir analist paradigması sunar. Böylece bize çağdaş analist için bir model sunar. Pine, birçok kuramsal sistemi bütünleştirmenin bir yolundan, ruhsal yapısal kapasitelerin gelişimini ön plana çıkarmanın bir yolundan daha fazlasını sunar; bize, düşünme kapasitemizin ve belirli bir öznelerarası anda neyi düşünmeye yeterli olabileceğimizin sürekli değiştiğinin ve sınırlılıklara tabi olduğunun bütünüyle farkında olarak, mümkün olduğunca nesnel düşünmeye çalışmayı içeren bir varoluş biçimi sunar. Bize bir model sunar: Düşünme kapasitenizin her zaman sınırlı olduğunu bilerek, olabildiğince çok düşünün.

Psikanaliz dünyası, ego psikolojisi döneminden bu yana köklü biçimde değişmiştir. Artık daha geniş bir hasta yelpazesiyle karşılaşıyoruz. Hastalara ve psikanalitik duruma ilişkin daha karmaşık bir anlayış geliştirdik. Kuramsal saflıkla ve neyin “psikanaliz” olup neyin olmadığıyla daha az ilgileniyoruz. Dünyanın dört bir yanından analitik ve toplumsal düşünürlerden, ego psikologlarının etkilenmediği biçimlerde etkileniyoruz. Bu ve diğer nedenlerle, hem düşünme biçimimizde hem de klinik çalışmamızda daha açık fikirli ve bütünleştirici hâle geldik. Pine’ın bu değişimde ne kadar etkili olduğunu bilmek mümkün değildir; ancak bu yöndeki gelişmeleri güçlü biçimde savunduğunu biliyoruz.

Ego psikolojisinin mabedinde eğitim görmüş ve kendisini her zaman bir Freudyen olarak görmüş birinin, meslektaşlarının bakış açılarının bu kadar daralmasına meydan okumasının ve psikanalizin klinik alanını genişletmesinin ne kadar devrimci olduğunu kavramak bizim için zor olabilir. Günümüzde çoğumuz gelişimsel açıdan bilgilendirilmiş bir bakış açısıyla çalışıyor ve farklı modellerden elde edilen içgörüleri kolaylıkla bütünleştiriyoruz. Çağdaş Freudyen analistlerin öncüllerine kıyasla daha “açık fikirli”, daha “esnek” ve daha az “katı” olarak görülmelerinin nedenlerinden biri budur. Pine’ın izinden gittiğimizin farkında olmayabiliriz. Pine’ın katkıları özümsenmiş ve kendisi içselleştirilmiştir. İçselleştirildikçe de daha az göze çarpar hâle gelmiştir. Pine, Balint’in (1968) analist modelindeki gibi, kum ve hava misali arka planda varlığını sürdüren ve hastasının analitik benliğini —ve bizim— kendi analitik benliğimizi “bulma”mıza olanak tanıyan bir analiste dönüşmüştür. Pine’ın çalışmaları, sürekli genişleyen bir psikanalitik evrende her birimizin kendi psikanalitik yolunu bulduğu bağlamı oluşturur. Bunun için ona minnettarım.

Teşekkür

Bu makalenin yazım süreci boyunca yaptığı yorumlar, sağladığı destek ve verdiği cesaret için Dr. Wendy Olesker’a teşekkür etmek istiyorum. Ayrıca önceki taslaklara ilişkin yorumları için Dr. Avgi Saketopoulou ve Dr. Jill Salberg’e de teşekkür ederim.