Özet
Bu makale, Ruhsal Aygıt [Psychic Apparatus] kavramına ilişkin kapsamlı bir literatür incelemesi sunmaktadır. Araştırma, Freud’un zihinsel etkinlik [mental
activity] modeline ilişkin sistematik bir genel bakış sunmayı ve bu modelin oluşturulmasına katkıda bulunan temel çalışmaları vurgulamayı amaçlamıştır. İlk olarak Sigmund Freud (1856–1939) tarafından zihinsel etkinliği anlamak amacıyla bir zihin modeli olarak önerilen Ruhsal Aygıt, “her biri belirli bir işlevi yerine getiren ve birbirleriyle sabit bir mekânsal ilişki içinde bulunan çeşitli parçalardan oluşan” bir yapı olarak tanımlanmıştır. Bu modelin gelişimi, “Rüyaların Yorumu” (1900), “Bilinçdışı” (1915) ve “Ego ve İd” (1923) gibi Freud’un öncü çalışmalarında aşamalı olarak gerçekleşmiştir. Bu durum, Freud’un da belirttiği gibi, Ruhsal Aygıtın çeşitli parçalarının, özgül işlevlerinin ve mekânsal ilişkilerinin sıklıkla göz ardı edilmesi nedeniyle, bu karmaşık kavramın psikologlar tarafından bile çoğu zaman yanlış anlaşılmasına ya da yüzeysel biçimde kavranmasına yol açmıştır. Bu literatür incelemesinde, Freud’un temel eserleri, açık erişimli veri tabanlarından elde edilen ilgili kitaplar ve araştırma makaleleriyle birlikte analiz edilmiştir. Bu süreç sonucunda Ruhsal Aygıtın farklı sistemleri ve işlevleri temelinde mimarisi düzenlenerek sistematik biçimde yapılandırılması sağlanmış ve böylece modelin genel olarak anlaşılabilirliği artırılmıştır. Dikkat çekici biçimde, son kez güncellenmesinin üzerinden bir asır geçmiş olmasına rağmen Freud’un zihin modeli, psikanalitik kuram açısından temel önemini korumaktadır. Bu durum, söz konusu incelemenin önemini ortaya koymaktadır. Ayrıca, Freud’un son çalışmalarından bu yana kaydedilen çok sayıdaki ilerleme ve ruhsallık ile beyin arasındaki boşluğu kapatmaya yönelik girişimler göz önünde bulundurulduğunda, sistematik bir yaklaşım, özellikle çağdaş sinirbilim ve bilişsel araştırmalar bağlamında modelin gelecekte yeniden yorumlanması açısından da potansiyel taşımaktadır.
Anahtar Kelimeler: Psikanaliz [psychoanalysis], ruhsallık [psyche], bilinçdışı [unconscious], önbilinç [preconscious], id [id], ego [ego], süperego [super-ego], literatür incelemesi [literature review]
1. Giriş
Belki de çağdaş fizikçilerin birleşik bir alan kuramı ya da her şeyin kuramını oluşturma arzusuna benzer biçimde, modern psikoloji de benzer bir hayal taşımaktadır: İnsanın ruhsal etkinliğini tek bir kapsamlı kuram ya da model altında birleştirmek. Şaşırtıcı biçimde, bu amaç yakın zamanda ortaya çıkmış değildir. Sigmund Freud (1856–1939), psikanalizin yerleşik bir disiplin hâline gelmesinden çok önce, tüm psikolojik olguları birleşik bir çerçeve içinde sistematik olarak düzenleme görevini üstlenmiştir. Avusturyalı nörolog, 1895 yılında “Bilimsel Psikoloji Taslağı” [Project for a Scientic Psychology] [1] başlıklı bir sinirbilim kitabını yazmaya başlamıştır. Bu çalışma, “nörologlar ve sinirbilimciler için psikolojik olguların fiziksel terimlerle doğa bilimsel bir açıklamasını sunmayı” [2] (s. 340) amaçlıyordu.
Zihinsel etkinliğin nöroanatomik temelini kabul etmesine ve bilimsel bir psikoloji geliştirmeye istekli olmasına rağmen, döneminde mevcut olan sinirbilimin sınırlılıkları, üç bölümden fazlasını yazmasına engel olmuştur [2]. Ardından Freud, ilk nöropsikanalitik girişimini başarısız olarak değerlendirip el yazmasını yaşamı boyunca yayımlamayarak [3], psikolojik keşiflerine ilişkin beyin merkezli açıklamalarının çoğunu metafizik ya da simgesel yorumlarla değiştirmiş ve böylece kendi döneminin sınırlamalarından kurtulmuştur. Bu keşifler arasında bilinçdışı kavramı temel bir ilke olarak öne çıkmış; Freud, neredeyse yalnızca ampirik kanıtlara dayanarak, bilinçdışının işleyişini açıklığa kavuşturmak için bir model ya da aygıt oluşturmayı gerekli görmüştür.
Bu bağlamda Ruhsal Aygıt tam da bu işlevi görür; tüm psikolojik etkinliği temsil eden bir zihin modelidir. Freud’a göre Ruhsal Aygıtın mimarisi, “her biri belirli bir işlevi yerine getiren ve birbirleriyle sabit bir mekânsal ilişki içinde bulunan çeşitli parçalardan oluşur [4] (s. 194). Ruhsal Aygıtın gelişimi, “Rüyaların Yorumu” [The Interpretation of
Dreams] (1900) ve “Bilinçaltı” [The Unconscious] (1915) gibi Freud’un temel eserlerinde aşamalı olarak gerçekleşmiştir. Bu eserlerde, bilinçdışı, önbilinç ve bilinç sistemlerini tanımlayan Ruhsal Aygıtın ilk modeli ya da topografyası ortaya konmuş; ardından “Ego ve İd” [The Ego and the Id] (1923) adlı eserinde id, ego ve süperegoyu tanımlayan Ruhsal Aygıtın ikinci ve son topografyası sunulmuştur.
Bu uzun süreli geliştirme süreci, söz konusu karmaşık kavramın psikologlar tarafından bile sıklıkla yanlış anlaşılmasına ya da yüzeysel biçimde kavranmasına yol açmış; Freud’un da belirttiği gibi, kavramın çeşitli parçaları, özgül işlevleri ve mekânsal ilişkileri çoğu zaman göz ardı edilmiştir. Bu sınırlılıklar, Freud’un birleştirme ve dahası bilimsel bir psikoloji oluşturma hayalinin önünde bir engel teşkil etmekte ve kapsamlı bir literatür incelemesine duyulan acil ihtiyacı ortaya koymaktadır.
Bu araştırmanın amacı, söz konusu güçlüğü ele almak ve Freud’un çalışmalarını bir araya getirerek Ruhsal Aygıtına ilişkin kapsamlı bir inceleme ortaya koymaktı. Başarılı olması hâlinde, bu çalışmanın, psikanalizin bu temel kavramına ilişkin sistematik bir genel bakış sunması ve Ruhsal Aygıtın son modelinin ortaya konmasının üzerinden bir asır geçmesini anarken Freud’un olağanüstü çabasını ve yaratıcı başarısını onurlandırması beklenmektedir.
2. Araştırma Yöntemleri
Bu araştırma, Ruhsal Aygıt kavramına ilişkin kapsamlı bir genel bakış sunmayı amaçlayan bir literatür incelemesidir. Araştırma yöntemi olarak literatür incelemesinin seçilmesi, bu yöntemin bir konunun kuramsal ya da kavramsal açıdan gelişimini veya “mevcut bilgi birikiminin ulaştığı düzey”i açıklığa kavuşturmak amacıyla yaygın biçimde kabul görmesine ve sıklıkla kullanılmasına, aynı zamanda kısa sürede bilgi edinilmesini ve mevcut bilgilerin güncellenmesini kolaylaştırmasına dayanmaktadır [5].
Bunu gerçekleştirmek amacıyla Freud’un “Rüyaların Yorumu” (1900), “Bilinçdışı” (1915) ve “Ego ve İd” (1923) adlı temel eserleri, açık erişimli veri tabanlarından elde edilen ilgili kitaplar ve araştırma makaleleriyle birlikte analiz edilmiştir. Araştırmada, Ruhsal Aygıtın parçalarını, işlevlerini ve mekânsal ilişkilerini, birinci ve ikinci modellerine ya da topografyalarına uygun olarak ayrı bölümler hâlinde sınıflandırmak için sistematik bir yaklaşım benimsenmiştir.
3. Sonuçlar
Friedrich Schelling (1775–1854) ve Samuel T. Coleridge (1772–1834) gibi şairler ve düşünürler bilinçdışının varlığını uzun zamandır biliyor olsalar da Sigmund Freud, Ruhsal Aygıtının bu temel sistemini, Josef Breuer (1843–1925) ile birlikte gerçekleştirdiği 1895 tarihli “Histeri Üzerine Çalışmalar” [Studies on Hysteria] [6] adlı erken dönem çalışmasına dayanarak ortaya koymuştur.
Araştırmaları, histerisi olan kişilerin travmatik anılarını, düşüncelerini ve dürtüsel itkilerini bastırdıklarını, yani bunların bilinçlerinden uzaklaştırılmış olmalarına rağmen etkinliklerini sürdürdüklerini ve hipnoz, daha sonra da serbest çağrışım gibi belirli koşullar altında bu farkındalık dışı alandan yeniden bilince getirilebildiklerini ortaya koymuştur. Freud, bastırılmış bu içeriklerin semptomlar biçiminde etkiler yarattığını keşfetmiş; bu mekanizmayı “bastırma“, söz konusu farkındalık dışı alanı ise “bilinçdışı” olarak adlandırmıştır.
Daha sonra, bu bulgulardan cesaret alan Freud, bilinçdışının bilimsel açıdan var olduğunu ileri sürmekle kalmamış, aynı zamanda onun topografyasını ya da yapısını da ortaya koyarak sonradan Ruhsal Aygıtın birinci modeli olarak adlandırılacak modeli önermiştir. Bu model ilk olarak “Rüyaların Yorumu” (1900) ve “Bilinçdışı” (1915) adlı eserlerinde sunulmuştur. Bu eserler aşağıda ele alınacaktır.
3.1 Ruhsal Aygıtın birinci modeli: algı ve motrisite
Şekil 1’de gösterilen Ruhsal Aygıtın ilk topografyası, ilk kez Freud’un 1900 tarihli Rüyaların Yorumu [7] adlı eserinde sunulmuştur. Bu çalışmada Freud, bir reseptördeki duyu nöronunun bir uyaranı almasıyla (örneğin, parmaktaki bir ağrı reseptörü) başlayan ve bir efektördeki motor nöronla (örneğin, bir iskelet kası) sonlanarak kasın tepki vermesini sağlayan özel bir sinir devresi türü olan refleks yayı kavramına dayalı bir model ortaya koymuştur [8]. Freud’a göre, bu karşılaştırma makuldür, çünkü benzer şekilde:
Bütün ruhsal etkinliğimiz uyarıcılardan [stimuli] (ister içsel ister dışsal olsun) başlar ve inervasyonlarda/sinirsel donatılarda [innervation] sonlanır. Buna göre, aygıtın bir duyusal ve bir motor ucu olduğunu varsayacağız. Duyusal uçta algıları alan bir sistem bulunur; motor uçta ise motor etkinliğe geçişi sağlayan başka bir sistem yer alır. Ruhsal süreçler genel olarak algısal uçtan motor uca doğru ilerler.
[7] (s. 539)
3.2 Bellek
Algısal (Pcpt) ve motor (M) sistemlerin uçları arasında bellek sistemleri (Mnem) bulunur. Bu sistemlerde, “bize ulaşan algılar, Ruhsal Aygıtımızda bellek izi olarak adlandırabileceğimiz bir iz bırakır” [7] (s. 540). Bununla birlikte, bu bellek izleri bellek sistemi içinde birbirleriyle de bağlantılıdır; yani çağrışımlar oluştururlar. Bu çağrışımlar, örneğin eşzamanlılık ya da benzerlik yoluyla çağrışımda olduğu gibi, farklı biçimlerde bir araya gelebilir. Bu nedenle Freud, algısal öğeler tarafından iletilen aynı uyarılmanın [excitation] farklı biçimlerde sabitlendiği ve düzenlendiği tek bir bellek sistemi değil, çok sayıda bellek sistemi (Mnem‘) bulunduğunu varsayar [7].
Freud ayrıca, algı sisteminin (Alg.) [perceptual system (Pcpt)], uyaranı almasının ve duyusal niteliklerin karmaşıklığını ve çeşitliliğini bilince sunmasının yanı sıra, bunların hiçbirini muhafaza etmediğini, yani belleğe sahip olmadığını belirtir. “Öte yandan, anılarımız kendi başlarına bilinçdışıdır. Bilinçli hâle getirilebilirler; ancak bilinçdışı durumda bulundukları sırada da bütün etkilerini gösterebildiklerine kuşku yoktur” [7] (s. 541).
3.3 Bir içeriğin bilinçli ve bilinçdışı durumu
Freud, bir içeriğin durumuyla ilgili olarak, “Bilinçdışı” (1915) [9] adlı çalışmasında Ruhsal Aygıtın topografyasını da oluşturan üç ruhsal sistemi ve bunlar arasındaki ilişkiyi ele alır: “Bilinçdışı Sistem” (Bdş.) [The Unconscious System (Ucs)], “Bilinç Sistemi” (Bç.) [The
Conscious System (Cs)] ve “Önbilinç Sistemi” (Öbç.) [The Preconscious System”(Pcs)]. O ayrıca “sansür” [censorship] kavramını da ortaya koyar:
[…] Genel olarak bir ruhsal edim [psychical act], içinde bulunduğu durum bakımından, aralarına bir tür sınamanın (sansürün) girdiği iki evreden geçer. İlk evrede ruhsal edim bilinçdışıdır ve Bçd. sistemine aittir. Eğer sınama sırasında sansür tarafından reddedilirse ikinci evreye geçmesine izin verilmez; bu durumda ‘bastırılmış’ olduğu söylenir ve bilinçdışı kalmak zorundadır. Ancak bu sınamadan geçerse ikinci evreye girer ve bundan böyle Bç. sistemi olarak adlandırdığımız ikinci sisteme ait olur. Fakat bu sisteme ait olması, bilinçle olan ilişkisini kesin olarak belirlemez. Henüz bilinçli değildir, ancak (Breuer’in ifadesini kullanırsak) kesinlikle bilinçli hâle gelebilir niteliktedir; yani artık belirli koşullar altında, herhangi bir özel dirençle karşılaşmaksızın bilincin nesnesi hâline gelebilir.
[9] (s. 173)
Bu paragrafta Freud, üç sistem bağlamında, bir ruhsal edimin bilinçli olmayan iki farklı zihinsel durumunu birbirinden ayırır. İlk bilinçdışı durum, sansür sınamasından geçemedikleri için erişemediğimiz, Bçd. sisteminde, yani ilk evrede bastırılmış itkiler olarak kalan ahlaka aykırı ya da acı verici ruhsal içtepilerden [impuls]oluşur.
Bu durumda, söz konusu içeriklerin bastırılmasının sürdürülmesini sağlamak ve Bç. sistemine geçmelerini önlemek amacıyla Bçd. sisteminde ayrıca özel bir direnç uygulanır. Freud’un eklediği gibi, bu direnç, daha önce ilgili malzemeyi bastırılmış hâle getiren, yani sansür sınamasını uygulayan sistemin kendisi tarafından uygulanır. Freud bu sistemi Önbilinç Sistemi (Öbç.) olarak adlandırır [9].
The other kind of non-conscious mental state of a
psychical act refers to contents that, despite
passing …
Bir yanıt yazın