Yansıtmalı özdeşim [projective Identification], kendiliğin istenmeyen, bölünmüş parçalarının, nesneyi içeriden kontrol etmek amacıyla nesnenin içine zorla yerleştirildiği bir süreçtir. Yansıtmalı özdeşim terimi, farklı biçimlerde bir fanteziyi, bir savunmayı ve bir nesne ilişkisini ifade etmek için kullanılır; bazı tanımlarda ise aynı zamanda bir iletişim biçimidir. Yansıtmalı özdeşimin çeşitli güdüleri arasında, kendiliği istenmeyen deneyimlerden kurtarma, nesneyi kontrol etme, ayrılıktan kaçınma ve bir zihinsel durum hakkında iletişim kurma arzusu yer alır. Yansıtmalı özdeşim, içsel dünyanın gelişimine katkıda bulunan ve her yetişkinin dünyayı deneyimleme biçimini etkileyen, normal ve evrensel bir süreçtir. Bununla birlikte, yansıtmalı özdeşimin yaygın biçimde kullanılması, ağır psikopatolojinin bir göstergesidir. Yansıtmalı özdeşim başlangıçta saldırgan bir eylem olarak tanımlanmış olsa da kendiliğin olumlu parçalarının başkalarına atfedilmesini de ifade eder. Yansıtmalı özdeşim, 1946 yılında bu terimi ortaya atan Klein’ın çalışmalarıyla güçlü biçimde ilişkilidir. Bununla birlikte, terim hem Kleincı gelenek içinde hem de bu geleneğin dışında kendine özgü bir yaşam kazanmıştır. Terimin tanımına ilişkin çok sayıda tartışma bulunmasına rağmen, yansıtmalı özdeşim kavramı, normal gelişimde, ağır psikopatolojide ve psikanalitik durumda kendilik ile nesne ve içsel dünya ile dışsal dünya arasındaki karmaşık etkileşimleri anlama çabalarını yansıtır. Yansıtmalı özdeşim, birçok kullanımında, ruhsallık içi [intrapsychic] alan ile kişilerarası [interpersonal] alan arasında köprü kuran bir kavram işlevi görmüştür.
Birçok kuramcı, yansıtma [projection] ile yansıtmalı özdeşim arasında ayrım yapar. Yansıtmalı özdeşim, yoğun saldırganlık, kendilik ile nesne arasındaki ayrımlaşmanın yokluğu ve istenmeyen duyguyla süregiden bir “empati” ile karakterize edilen, bunun sonucunda nesneyi kontrol etmeye yönelik sürekli bir ihtiyaç doğuran ilkel bir yansıtma biçimi olarak tanımlanır (Kernberg, 1975). Bununla birlikte, Klein ve takipçilerinin birçoğu, yansıtma ile yansıtmalı özdeşim arasında ayrım yapmaz. Onlara göre, her yansıtma “fantezisi” kendiliğin bir parçasını içerir; dürtüler ve kendiliğin parçaları yansıtıldıklarında hiçbir zaman ortadan kaybolmaz, aksine bir nesnenin içine girdikleri hissedilir; birey, kendisinin yansıtılmış yönleriyle her zaman belirli ölçüde temasını sürdürür (Spillius, 1988; Hinshelwood, 1989; Spillius ve ark., 2011). Klein ve diğerleri ayrıca, yansıtma ile özdeşim arasında ayrım yapmanın imkânsız olmasa bile güç olduğunu, çünkü her birinin diğerine ait yönler içerdiğini belirtmişlerdir. Yansıtmalı özdeşim, nesnenin, kendiliğin yansıtılan parçasının özelliklerini edinmiş olarak algılanmasıyla sonuçlanır; ancak aynı zamanda kendiliğin de kendi yansıtmasının nesnesiyle özdeşleşmesine yol açar. Kuramsal olarak yansıtmalı özdeşim, karşıtı olan içeatımsal özdeşimi [introjective identification] ima etse de bu terim yaygın bir kullanım kazanmamıştır. Yansıtmalı özdeşimin en uygun biçimde öznenin fantezileri açısından mı tanımlanması gerektiği, yoksa tanımın özne ile nesne arasındaki gerçek bir etkileşimin yönlerini de mi içermesi gerektiği sorusu etrafında da başka bir kavramsal karışıklık bulunmaktadır.
Freud (1910b), Leonardo da Vinci’nin ruhsal yaşamını incelediği çalışmasında yansıtmalı özdeşim kavramını betimlemiştir. Freud, Leonardo’nun annesini nasıl kendi içine aldığını ve onunla özdeşleştiğini; kendi çocuksu kendiliğini ise erotik ilgisinin nesnesi hâline gelen genç erkeklere nasıl yansıttığını açıklamıştır. Başka bir deyişle Leonardo, bağlılık gösterdiği nesnelere gerçekte kendisine ait olan özellikleri atfetmiştir. Onlara bağlılıkla davranarak, kendini adamış bir anne ile oğlu arasındaki temel ilişkiyi sürdürmeyi başarmıştır. Yansıtmalı özdeşim kavramının ilk izleri, kendiliğin parçalarının bir başkasına yansıtılmasını içeren çeşitli karmaşık savunmaları (özgeci vazgeçiş gibi) tanımlayan A. Freud’un (1936) çalışmalarında da görülmektedir.
Klein (1946), yansıtmalı özdeşim terimini ilk kez “Bazı Şizoid Mekanizmalar Üzerine Notlar” [Notes on Some Schizoid Mechanisms] başlıklı çalışmasında kullanmıştır. Yansıtmalı özdeşimle ilgili birkaç noktayı ortaya koymuştur:
1) Yansıtmalı özdeşim, egonun (kendiliğin) bölünmüş, tümüyle kötü parçalarının zorla nesnenin içine yansıtıldığı paranoid-şizoid konumla yakından ilişkilidir.
2) Yansıtmalı özdeşimin karmaşık motivasyonları arasında, içsel dünyayı saldırganlıktan korumak amacıyla egonun istenmeyen saldırgan parçalarından kurtulmak ve nesneyi içeriden kontrol etmek yer alır. Bu birleşik güdülerin bir sonucu olarak yansıtmalı özdeşim, Klein’ın “saldırgan bir nesne ilişkisinin prototipi” olarak adlandırdığı duruma yol açar.
3. Yansıtmalı özdeşim çoğunlukla saldırganlıkla ilişkili olarak kullanılsa da kendiliğin iyi parçaları için de kullanılabilir. Örneğin, korunması amacıyla yansıtma [projection for safekeeping] kavramında olduğu gibi (Heimann, 1942). Klein (1955), daha sonraki çalışmalarında, depresif konuma özgü bir yansıtmalı özdeşim türünü tanımlamıştır. Bu türde, kendiliğin iyi parçalarının yansıtılması, ego ile iyilikle donatılmış bir dünya arasında ilişki kurulmasını güvence altına alarak egonun zenginleşmesine hizmet eder.
4. Yansıtmalı özdeşim, bedensel fantezi düzeyinde gerçekleşir; çünkü kendiliğin parçaları sıklıkla bedenin parçalarıyla ilişkilendirilir. Örneğin, kendiliğin nefret edilen parçaları çoğunlukla dışkıyla, sevilen parçaları ise memeyle ilişkilendirilir. Kendiliğin belirli yönlerini zorla dışarı atmaya ilişkin fanteziler, kusma veya dışkılama şeklindeki bedensel modeli izler.
5. Yansıtmalı özdeşim, gelişimin normal ve evrensel bir parçasıdır; içsel dünyanın oluşumuna ve kendilik ile öteki arasındaki ayrımlaşmaya katkıda bulunur. Nitekim yansıtma ve içeatım, zihnin iki düzlemde gerçekleşen iki temel hareketini temsil eder: ego ile nesneleri arasında ve ego ile dış dünya arasında. Kendiliğin ve nesnelerin yansıtılmış parçaları daha sonra yeniden içe atılır ve ardından yeniden yansıtılır. Bu, yaşam boyunca süren sürekli bir harekettir.
6. Yansıtmalı özdeşim, aşırı ölçüde kullanıldığında veya kişiliğin işleyişine hâkim olmaya devam ettiğinde patolojik hâle gelir. Yansıtmalı özdeşimin patolojik sonuçları arasında şunlar yer alır:
- Artık tehdit edici olarak hissedilen ya da özneyi istila edip kontrol etmekle tehdit ettiği düşünülen nesneye ilişkin paranoid korkular;
- Nesnenin kendiliğin bazı parçalarına erişimi varmış gibi görünmesi nedeniyle dünyanın “tuhaf” hâle geldiğine ilişkin (çoğunlukla psikotik) duygular;
- Kendiliğin, bazen aşırı boşluk ve gerçekdışılık duygularına varacak ölçüde yoksullaşması (şizoid zihinsel durumlarda olduğu gibi);
- Kendiliğin değerli yönlerini içerdiği deneyimlenen bir nesneye aşırı derecede yapışma ve tutunma.
Kendiliğin iyi parçaları yansıtıldığında, nesne çoğu zaman aşırı boyun eğme noktasına varacak ölçüde idealleştirilebilir. Özne, mükemmellik düşüncesinin kendisi tarafından bile zulme uğradığını hissedebilir (Heimann, 1942). Yansıtmalı özdeşimin en aşırı biçiminde, nesnenin tüm niteliklerini kendine mal edinmek amacıyla kendiliğin tamamı bir nesnenin içine yansıtılır. Kendiliğin nesneyle bu bütünsel özdeşimi, öznenin ünlü bir kişi hâline geldiğini hissettiği psikotik durumların tipik bir özelliğidir (Klein, 1955).
Klein’ın çeşitli takipçileri, yansıtmalı özdeşim kavramını daha ayrıntılı biçimde geliştirmiştir. Örneğin Segal (1957, 1978), yansıtmalı özdeşimin simge oluşturma kapasitesi üzerindeki etkilerini incelemiştir. Patolojik durumlarda hasta, kendisinin bir nesnenin içine yansıttığı yönlerini nesnenin kendisiyle karıştırır: Simge, simgelenen şeyle karıştırılır. Segal bunu, yalnızca nesneden ayrılmanın gerçekleştiği durumlarda ortaya çıkabilen gerçek simgesellikten oldukça farklı olan bir “simgesel denklem” [symbolic equation] oluşturma süreci olarak tanımlamıştır.
Bion (1959), yansıtmalı özdeşimin psikolojik gelişimdeki ve klinik durumdaki rolünü ayrıntılandırarak, bu kavramın anlaşılmasına temel bir katkıda bulunmuştur. Patolojik ve normal yansıtmalı özdeşim türleri arasında ayrım yapmıştır. Patolojik yansıtmalı özdeşim, aşırı nefret ve şiddet, tümgüçlü kontrol niteliği ve gerçekliğin farkındalığını yok etmeye yönelik özgül bir amaçla karakterizedir. Normal yansıtmalı özdeşim, kişinin kendi zihinsel durumunu diğerinin “içine” [into] yerleştirerek bu durum hakkında onunla iletişim kurma çabasıyla karakterizedir. Bion (1962a), bu süreci hem klinik durumda hem de normal gelişimde temsil etmek üzere kapsayan ve kapsanan [container and contained] metaforunu ortaya koymuştur. Her şey yolunda gittiğinde, nesne (analist/anne), hastanın/bebeğin yansıtmalarını alır, bunları düşlemleme [reverie] olarak adlandırılan bir süreç aracılığıyla kendi zihninde kapsar ve daha kolay başa çıkılabilir bir biçimde hastaya/bebeğe geri verir. Bion, çalışmalarında yansıtmalı özdeşimi, gerçek nesne üzerindeki fiilî etkilerini ve nesnenin tepkilerini de içerecek şekilde yeniden tanımlamıştır. Kavramın bu şekilde genişletilmesi, gelişim ve psikanalitik tedavi kuramları üzerinde büyük bir etki yaratmıştır.
Bion’un çalışmalarını geliştiren Ogden (1979), yansıtmalı özdeşime ilişkin, bireyin kendisinin istenmeyen bir parçasını bir başkasının içine yerleştirme fantezilerini, diğer kişiyi bu fantezilere uygun biçimde davranmaya zorlamak için gerçek yaşamda gösterdiği çabaları ve diğer kişi tarafından değiştirilmiş hâliyle yansıtılan parçayı yeniden içe atmasını içeren bir tanım sunmuştur. Ogden, bu yaklaşımda yansıtmalı özdeşimin ruhsallık içi [intrapsychic] alan ile kişilerarası [interpersonal] alan arasında nasıl bir köprü işlevi gördüğünü vurgulayarak, hem gelişimin hem de klinik durumun en iyi nasıl anlaşılabileceğine ışık tutmuştur.
Rosenfeld (1971a, 1971b), Bion ile birlikte, farklı yansıtmalı özdeşim türleri arasındaki ayrımı daha da açıklığa kavuşturarak iki tür tanımlamıştır: iletişimsel yansıtmalı özdeşim [communicative projective identification] (hastanın, kendisinin başa çıkamadığı deneyimlere analistin katlanmasını istediği iyi huylu bir biçim) ve boşaltıcı/tahliye edici yansıtmalı özdeşim [evacuative projective identification] (Klein’ın özgün kavramına benzer bir biçim). Rosenfeld ayrıca yansıtmalı özdeşim, narsisizm ve haset arasındaki önemli bağlantıları da incelemiştir. Ona göre, nesnenin kendilikten ayrı olduğu ve iyi ve değerli niteliklere sahip bulunduğu hissedildiği anda, nesnenin içine girme arzusu son derece yoğunlaşır. Bu noktada özne, nesnenin iyi niteliklerine sahip olmak, ayrılığın farkındalığından kaçınmak ve acı verici haset duygularını ortadan kaldırmak amacıyla kendisini nesnenin içine yansıtabilir. Rosenfeld, bu savunma stratejisinin narsisistik nesne ilişkilerine nasıl katkıda bulunduğunu açıklamıştır. Ayrıca yansıtmalı özdeşimin psikoza çeşitli katkılarını da tanımlamıştır (Bell, 2001).
Kernberg (1975), borderline ve narsisistik kişilik bozukluklarında yansıtmalı özdeşimin (ve bölmeye dayalı diğer savunma mekanizmalarının) baskınlığını ve yansıtmalı özdeşimin klinik durumda karşıaktarımın anlaşılmasına katkılarını açıklamıştır.
J. Sandler (1976b, 1987b), Klein’ın yansıtmalı özdeşim kavramını, temsili dünyaya [representational world] ilişkin kendi görüşleriyle bütünleştirmeye çalışmıştır. Sandler, yansıtmalı özdeşim fantezilerinin gelişimde, psikopatolojide ve klinik durumda önemli olduğunu kabul etmiş; ancak Klein’ın ölüm dürtüsüne yaptığı vurguyu, gelişimsel zaman çizelgesini ve bedensel fanteziye verdiği önemin büyük bölümünü reddetmiştir. Sandler ayrıca, Bion’un yansıtmalı özdeşim kavramını, kapsayan ve kapsanan açısından bebek ile anne ya da hasta ile analist arasındaki etkileşimleri içerecek şekilde genişletmesini de reddetmiştir. Sandler, Bion’un gözlemlerinin önemini kabul etmekle birlikte, bunları yansıtmalı özdeşimin kendisinin bir sonucu olarak değil, fantezileri “gerçekleştirmeye” [actualize] yönelik evrensel bir eğilimin yansıması olarak değerlendirmiştir. Joseph (1989), yansıtmalı özdeşim fantezilerinin çeşitli biçimlerde nasıl “gerçekleştirilebildiğini” açıklayarak, analistin klinik durumda yansıtmalı özdeşimin etkilerini nasıl tanımlayabileceğini ve yönetebileceğini incelemiştir.
Çeviri kaynağı:
Projective identification. (2012). In E. L. Auchincloss & E. Samberg (Eds.), Psychoanalytic terms and concepts (pp. 203–205). Yale University Press.
Bir yanıt yazın