Psikopatolojinin en temel sorularından biri şudur: Normal bir psikolojik yaşantı ne zaman ruhsal bozukluk olarak değerlendirilmelidir?
Hepimiz zaman zaman üzülür, kaygılanır, korkar veya öfkeleniriz. Bunlar insan yaşamının olağan parçalarıdır. Bununla birlikte, üzüntü depresyonda, korku ise anksiyete bozukluklarında karşılaştığımız temel belirtiler arasındadır.
Peki, normal üzüntü ile depresyonu birbirinden ayıran nedir? Aralarındaki fark yalnızca üzüntünün şiddeti midir? Yoksa benzer belirtilerin arkasında farklı psikolojik mekanizmalar bulunabilir mi?
Amerikalı psikopatoloji araştırmacısı Jerome C. Wakefield bu soruyu ele alırken açıklayıcı süreksizlik [explanatory discontinuity] kavramının önemini vurgular.
Wakefield’a (2016) göre, iki psikolojik durumun birbirinden gerçekten farklı olup olmadığını anlamak için yalnızca dışarıdan gözlemlenen belirtilerine bakmak yeterli olmayabilir. Asıl önemli olan, bu belirtilerin ortaya çıkmasını açıklayan süreçlerin ve nedenlerin birbirinden farklı olup olmadığıdır.
Bu makalede açıklayıcı süreksizlik kavramını, günlük yaşamdan örnekler ve grafikler yardımıyla adım adım inceleyeceğiz.
1. Süreklilik ve süreksizlik ne demektir?
Açıklayıcı süreksizliği anlayabilmek için öncelikle iki temel kavramı öğrenmemiz gerekir: süreklilik (continuity) ve süreksizlik (discontinuity).
Süreklilik
Süreklilik, bir özelliğin birbirinden kesin biçimde ayrılmış gruplar hâlinde değil, farklı derecelerde bulunmasıdır.
Örneğin insanların boy uzunluklarını düşünelim. Bazı insanlar kısa, bazıları orta boylu, bazıları ise uzundur. Ancak kısa boylu insanlarla uzun boylu insanlar arasında herkesi doğal biçimde iki ayrı gruba ayıran kesin bir sınır yoktur.
Psikolojik özellikler de çoğu zaman benzer biçimde dağılım gösterir. İnsanlar kaygı, üzüntü, utangaçlık veya öfke bakımından farklı düzeylerde bulunabilir.
Dolayısıyla bir özelliğin şiddetinin kişiden kişiye değişmesi, o özelliğin mutlaka birbirinden ayrı kategorilere ayrıldığı anlamına gelmez.
Süreksizlik
Süreksizlik ise iki durum arasında yalnızca derece farkı değil, onları birbirinden ayıran daha temel bir farklılık bulunmasıdır.
Örneğin iki kişinin aynı derecede yorgun olduğunu düşünelim. Birinci kişi gece boyunca uyumadığı için, ikinci kişi ise belirli bir tıbbi hastalık nedeniyle yorgun olabilir.
Her iki kişinin yaşadığı yorgunluk birbirine benzese de yorgunluğun nedenleri farklıdır.
İşte burada önemli bir ayrım ortaya çıkar: İki durum belirtileri bakımından benzer olabilir; ancak bu belirtileri ortaya çıkaran mekanizmalar bakımından birbirinden ayrılabilir.
Bu ayrım, açıklayıcı süreksizlik kavramının temelini oluşturur.
2. Belirtilerin dağılımına bakarak ruhsal bozukluğu belirleyebilir miyiz?
Psikiyatri tarihinde önemli bir yaklaşım, ruhsal bozuklukların normal psikolojik yaşantılardan doğal sınırlarla ayrılıp ayrılmadığını araştırmıştır.
Bu yaklaşımı anlamak için önce seyreklik bölgesi (zone of rarity) kavramına bakalım.
Seyreklik bölgesi
Seyreklik bölgesi, bir özelliğin dağılımında çok az sayıda kişinin bulunduğu aralığı ifade eder.
Örneğin bir araştırmada 1.000 kişinin üzüntü düzeyini 0 ile 10 arasında ölçtüğümüzü düşünelim. Sıfır hiç üzüntü yaşamamayı, 10 ise çok yoğun üzüntü yaşamayı temsil etsin.

Bu grafikte iki belirgin yığılma vardır. İnsanların önemli bir kısmı düşük üzüntü düzeylerinde, başka bir kısmı ise yüksek üzüntü düzeylerinde yer almaktadır. Bu iki yığılma arasındaki 5–6 düzeylerinde görece az sayıda kişi bulunmaktadır.
İşte bu aralık, bir seyreklik bölgesi örneğidir.
Böyle bir dağılımla karşılaşan araştırmacı, iki ayrı grubun bulunabileceğini düşünebilir. Ancak grafiğin tek başına iki grubun gerçekten farklı ruhsal durumları temsil ettiğini kanıtlamadığını unutmamalıyız.
Şimdi ikinci bir dağılıma bakalım.

İkinci grafikte insanlar üzüntü düzeyi bakımından daha kesintisiz bir dağılım göstermektedir.
Örneğin üzüntü düzeyi 5 olan bir kişiyle 6 olan kişi arasında belirgin bir kopukluk bulunmamaktadır. Üzüntü düzeyi 6 olan biriyle 7 olan biri arasında da durum aynıdır.
Böyle bir dağılımda şu soru ortaya çıkar:
Üzüntü düzeyi giderek artıyorsa, hangi noktadan itibaren normal üzüntünün sona erdiğini ve depresyonun başladığını söyleyebiliriz?
Yalnızca bu grafiğe bakarak böyle bir sınır belirlemek güçtür.
Psikiyatride seyreklik bölgesinin önemi
Robert Kendell ve Assen Jablensky (2003), psikiyatrik tanıların geçerliliğini tartışırken seyreklik bölgelerinin önemini vurgulamışlardır.
Bir ruhsal bozukluk gerçekten ayrı bir tanısal kategori oluşturuyorsa, normal yaşantılardan veya diğer bozukluklardan ayrıldığını gösteren kanıtlar bulunması gerektiğini savunmuşlardır.
Bu kanıtlardan biri belirtilerin dağılımındaki seyreklik bölgeleri olabilir. Ancak mevcut psikiyatrik tanıların çoğu için böyle doğal sınırları gösteren kanıtlar yeterli değildir.
İşte Wakefield’ın açıklayıcı süreksizlik yaklaşımı tam da bu tartışmada önem kazanır.
3. Açıklayıcı süreksizlik nedir?
Wakefield (2016), Against Utility başlıklı makalesinde ruhsal bozuklukların geçerliliğini değerlendirirken temel meselenin belirtilerdeki süreksizlik değil, açıklayıcı süreksizlik olduğunu savunur.
Bu kavramı şöyle tanımlayabiliriz:
Açıklayıcı süreksizlik, birbirine benzeyen psikolojik durumların, ortaya çıkmalarına neden olan süreçler veya altta yatan işlevsel mekanizmalar bakımından niteliksel olarak farklı olmasıdır.
Burada üç kavram önemlidir:
- Belirti (symptom): Kişinin yaşadığı veya gözlemlenebilen durumdur. Örneğin üzüntü, uykusuzluk veya kaygı.
- Etiyoloji (etiology): Bir durumun ortaya çıkmasına neden olan etkenleri ve süreçleri ifade eder.
- Mekanizma (mechanism): Bir sonucun nasıl meydana geldiğini açıklayan işleyiştir.
Wakefield’a göre iki durumun belirtileri birbirine benzeyebilir, hatta bu belirtilerin dağılımları birbiriyle örtüşebilir. Fakat bu durum, onları ortaya çıkaran mekanizmaların da aynı olduğu anlamına gelmez.
Bir örnek: Aynı belirti, farklı nedenler
İki kişinin yoğun üzüntü yaşadığını düşünelim.
Birinci kişi yakın bir arkadaşını kaybetmiş ve bu kaybın ardından yoğun üzüntü yaşamaya başlamıştır. İkinci kişi de benzer düzeyde üzüntü yaşamaktadır; ancak onun belirtileri farklı bir patolojik sürecin sonucunda ortaya çıkmış olabilir.
Dışarıdan bakıldığında iki kişinin belirtileri birbirine benzeyebilir. Hatta her ikisi de aynı üzüntü ölçeğinden 9 puan alabilir.
Ancak bu benzerlik, iki kişinin aynı durumda bulunduğunu göstermez.

Buradaki önemli nokta, birinci kişinin normal, ikinci kişinin ise mutlaka ruhsal bozukluğu olduğu değildir. Bunun belirlenmesi ayrıca klinik değerlendirme ve kanıt gerektirir.
Örnek, yalnızca şu ilkeyi göstermektedir:
Belirtilerin aynı olması, nedenlerin de aynı olduğunu kanıtlamaz.
Bu nedenle bir araştırmacı iki durum arasındaki farkı yalnızca belirtilerin şiddetinde ararsa, açıklayıcı düzeyde var olan önemli bir ayrımı gözden kaçırabilir.
4. Belirtilerde süreklilik bulunması, nedenlerde de süreklilik bulunduğu anlamına gelir mi?
Bu soru, Wakefield’ın yaklaşımının merkezinde yer alır.
İki durumun belirti düzeyleri arasında keskin bir ayrım olmayabilir. Bu, belirtisel süreklilik (symptomatic continuity) olarak düşünülebilir.
Ancak aynı durumların ortaya çıkış mekanizmaları birbirinden farklı olabilir. İşte bu da açıklayıcı süreksizliktir.
Bunu daha iyi anlayabilmek için iki grubun üzüntü düzeylerini karşılaştıralım.

Grafikte A ve B gruplarının üzüntü düzeyleri önemli ölçüde örtüşmektedir.
Örneğin üzüntü düzeyi 5 veya 6 olan kişiler her iki grupta da bulunmaktadır. Yalnızca kişinin üzüntü puanını bilmek, hangi gruba ait olduğunu kesin biçimde belirlememize yetmez.
Bununla birlikte, bu iki grubun üzüntü yaşamasına neden olan süreçlerin birbirinden farklı olduğunu varsayalım.
Bu durumda belirtilerin dağılımında belirgin bir süreksizlik bulunmamasına rağmen, belirtilerin nedenleri bakımından bir süreksizlik bulunabilir.
Wakefield’ın vurguladığı nokta budur: Belirti dağılımlarında seyreklik bölgesinin bulunmaması, farklı etiyolojik süreçlerin bulunmadığını kanıtlamaz.
Buna karşılık, bir seyreklik bölgesinin bulunması da tek başına farklı etiyolojilerin varlığını kesin olarak kanıtlamaz. Seyreklik bölgeleri açıklayıcı farklılıklar için ipucu sunabilir; ancak bu farklılıkların ayrıca araştırılması gerekir.
5. Wakefield’a göre ruhsal bozukluk nedir?
Buraya kadar açıklayıcı süreksizliği belirtilerin arkasındaki nedenlerin farklılaşması üzerinden ele aldık. Ancak Wakefield’ın kuramını daha iyi anlamak için onun ruhsal bozukluk tanımına da bakmamız gerekir.
Wakefield (1992), ruhsal bozukluğu açıklamak için zararlı işlev bozukluğu (harmful dysfunction) yaklaşımını geliştirmiştir.
Bu yaklaşıma göre bir durumun ruhsal bozukluk olarak değerlendirilmesinde iki temel bileşen bulunur:

Zarar (harm)
Zarar, kişinin içinde bulunduğu durumun bireysel ve toplumsal değerler açısından olumsuz olarak değerlendirilmesidir.
Örneğin bir kişinin yoğun sıkıntı yaşaması veya yaşamının önemli alanlarında ciddi güçlüklerle karşılaşması, zarar değerlendirmesi açısından önemlidir.
Ancak Wakefield’a göre yalnızca zarar bulunması, mutlaka ruhsal bozukluk bulunduğu anlamına gelmez.
İşlev bozukluğu (dysfunction)
İşlev bozukluğu ise bir içsel mekanizmanın doğal işlevini gerektiği gibi yerine getirememesidir.
Wakefield, doğal işlev kavramını evrimsel bir çerçevede ele alır. Buna göre bazı psikolojik mekanizmalar belirli işlevleri yerine getirmeleri nedeniyle doğal seçilim sürecinde şekillenmiştir.
Örneğin korku, tehlikelere karşı korunmamıza yardımcı olabilir. Gerçek bir tehlike karşısında korku hissetmek, psikolojik mekanizmanın işlevini yerine getirmesinin bir örneği olabilir.
Bununla birlikte korku tepkisini düzenleyen mekanizmada bir bozukluk bulunduğunda ortaya çıkan korku yaşantısı, farklı bir açıklama gerektirebilir.
Dolayısıyla Wakefield’ın yaklaşımında önemli olan yalnızca bir kişinin ne kadar korktuğu değil, korkunun hangi koşullarda ve hangi mekanizmalar aracılığıyla ortaya çıktığıdır.
Burada bir ayrımı unutmamak gerekir: Bir tepkinin alışılmadık, çok yoğun ya da kişiye zarar verici olması, onu otomatik olarak evrimsel anlamda bir işlev bozukluğu yapmaz. İşlev bozukluğunun ayrıca gerekçelendirilmesi gerekir.
6. Açıklayıcı süreksizlik psikopatoloji açısından neden önemlidir?
Açıklayıcı süreksizlik kavramı, psikopatolojide özellikle üç temel sorunun tartışılmasına yardımcı olur.
Birinci sorun: Normal yaşantıları ruhsal bozukluklardan nasıl ayırabiliriz?
Bir kişinin yoğun üzüntü yaşaması, tek başına onun depresif bozukluğu olduğunu göstermez.
Aynı şekilde, yoğun korku yaşamak da her durumda anksiyete bozukluğu bulunduğunu göstermez.
Belirtilerin ortaya çıktığı bağlam, onları oluşturan mekanizmalar ve zaman içerisindeki gelişimi önemlidir.
Wakefield’ın yaklaşımı, belirtilerin yalnızca şiddetini değil, nasıl ve neden ortaya çıktıklarını da araştırmamız gerektiğini hatırlatır.
İkinci sorun: Birbirine benzeyen ruhsal bozukluklar gerçekten farklı mıdır?
Psikiyatrik tanılar arasında önemli belirti örtüşmeleri bulunabilir.
Örneğin uykusuzluk, konsantrasyon güçlüğü ve huzursuzluk birden fazla ruhsal bozuklukta ortaya çıkabilir.
İki tanının benzer belirtiler içermesi, bunların mutlaka aynı bozukluk olduğunu göstermez. Ancak iki ayrı tanı bulunması da kendiliğinden iki ayrı hastalık mekanizması bulunduğunu kanıtlamaz.
Tanıların gerçekten farklı durumları temsil edip etmediğini anlayabilmek için daha kapsamlı araştırmalara ihtiyaç vardır.
Üçüncü sorun: Ruhsal bozuklukları yalnızca belirti sayısına göre tanımlamak yeterli midir?
Psikiyatrik sınıflandırma sistemleri, birçok ruhsal bozukluğu belirli belirti kümeleri, süre koşulları ve ek tanı ölçütleri üzerinden tanımlar.
Bu yaklaşım, araştırma ve klinik uygulama açısından yararlıdır. Ancak belirtilerin tanımlanmasıyla, belirtilerin nedenlerinin açıklanması aynı şey değildir.
Wakefield’ın yaklaşımı bize bir tanının kullanılabilir olması ile gerçekte ayrı bir bozukluğu temsil etmesi arasında fark bulunduğunu gösterir.
Bu ayrım klinik yararlık (clinical utility) ve tanısal geçerlik (diagnostic validity) kavramlarıyla ilişkilidir.
| Klinik yararlık | Tanısal geçerlik |
|---|---|
| Tanı klinik kararlar vermemize yardımcı oluyor mu? | Tanı gerçekten ayırt edilebilir bir durumu temsil ediyor mu? |
| Tedavi planlama ve prognoz açısından işe yarıyor mu? | Tanımlanan durumun diğer durumlardan farklı olduğuna ilişkin kanıtlar var mı? |
| Uygulamaya yönelik bir sorudur. | Tanının bilimsel temeline yönelik bir sorudur. |
Bir tanı klinik açıdan yararlı olabilir; ancak bu durum onun doğal sınırları belirlenmiş, geçerliği kesinleşmiş ayrı bir hastalık olduğu anlamına gelmez.
Wakefield (2016), klinik yararlığın önemli olduğunu kabul etmekle birlikte, tanısal geçerliğin yalnızca yararlığa indirgenmesine karşı çıkar.
7. Açıklayıcı süreksizlik nasıl araştırılabilir?
Bir araştırmacının iki ruhsal durumun gerçekten farklı olup olmadığını incelemek istediğini düşünelim.
Yalnızca belirtilerin şiddetlerini karşılaştırmak yeterli olmayabilir. Bunun yerine farklı alanlardan elde edilen bulguların birlikte değerlendirilmesi gerekir.
| Araştırma alanı | Temel soru |
|---|---|
| Belirtiler | İki durumun belirtileri birbirinden farklı mı? |
| Etiyoloji | Durumların ortaya çıkmasına neden olan etkenler farklı mı? |
| Mekanizmalar | Belirtileri meydana getiren süreçler farklı mı? |
| Seyir | İki durum zaman içinde farklı biçimde mi gelişiyor? |
| Prognoz | Gelecekteki sonuçları birbirinden farklı mı? |
| Tedaviye yanıt | Aynı veya farklı müdahalelere verdikleri yanıtlar farklı mı? |
| Psikososyal işlevsellik | Kişilerin yaşamındaki etkileri farklı örüntüler gösteriyor mu? |
Bu alanlar, bir tanının geçerliği hakkında kanıt sağlayabilir. Ancak önemli bir ayrıntı vardır: Bu alanlardan herhangi birinde fark bulunması, tek başına açıklayıcı süreksizliğin kanıtlandığı anlamına gelmez.
Örneğin iki grubun farklı tedavi yanıtları göstermesi, altta yatan mekanizmaların farklı olabileceğine işaret edebilir. Ancak farklılığın başka nedenlerle ortaya çıkıp çıkmadığı da araştırılmalıdır.
Wakefield’ın temel iddiası, açıklayıcı farklılıkların her zaman belirtilerin dağılımında görünür olmak zorunda olmadığıdır. Böyle bir farklılığın varlığı, birbirini tamamlayan kuramsal ve ampirik kanıtlarla değerlendirilmelidir.
8. Açıklayıcı süreksizlik yaklaşımının sınırları
Açıklayıcı süreksizlik, psikopatolojide önemli bir düşünme biçimi sunmakla birlikte, bütün sorunları çözmüş değildir.
Öncelikle psikolojik işlev bozukluklarını doğrudan gözlemlemek her zaman mümkün değildir. Bir belirtiyi ortaya çıkaran mekanizmanın tam olarak nasıl çalıştığını veya hangi noktada bozulduğunu çoğu durumda henüz bilmiyoruz.
İkinci olarak, psikolojik özelliklerin evrimsel olarak seçilmiş doğal işlevlerini belirlemek bilimsel ve felsefi güçlükler içerir. Wakefield’ın zararlı işlev bozukluğu yaklaşımı bu nedenle eleştirilere de konu olmuştur.
Üçüncü olarak, açıklayıcı süreksizlik bulunması gerektiği görüşü, mevcut her psikiyatrik tanının arkasında farklı bir mekanizma bulunduğunun gösterildiği anlamına gelmez.
Bu ayrım özellikle önemlidir: Wakefield’ın yaklaşımı, ayrı mekanizmaların bulunabileceğini savunan kavramsal bir çerçeve sunar; bütün ruhsal bozuklukların doğal sınırları olduğunu kanıtlamaz.
Ayrıca ruhsal bozuklukların sınırları her zaman keskin olmayabilir. Birbirinden farklı süreçler karşılıklı olarak etkileşebilir, birden çok mekanizma benzer belirtilere yol açabilir ve normal işlevlerle işlev bozuklukları arasındaki geçiş karmaşık olabilir.
9. Sonuç: Belirtileri görmek ile onları açıklamak aynı şey değildir
Wakefield’ın açıklayıcı süreksizlik kavramından çıkarabileceğimiz en önemli sonuç şudur:
İki psikolojik durum arasında belirtiler bakımından belirgin bir sınır bulunmaması, bu durumların ortaya çıkış nedenleri bakımından da birbirinden ayrılamayacağını göstermez.
Normal üzüntü ile depresyonun, normal korku ile patolojik korkunun ya da birbirine benzeyen iki psikiyatrik tablonun ayrımını yalnızca belirti şiddetine indirgemek yetersiz kalabilir.
Psikopatoloji, yalnızca belirtileri tanımlamak ve sınıflandırmakla ilgilenmez. Bu belirtilerin nasıl ortaya çıktığını ve hangi mekanizmalarla ilişkili olduğunu açıklamayı da amaçlar.
Açıklayıcı süreksizlik yaklaşımı, bu iki araştırma düzeyini birbirinden ayırmayı öğretir:
Betimleme: Kişi ne yaşıyor?
Açıklama: Kişi bunu neden ve nasıl yaşıyor?
Bir belirtinin varlığını saptamak, onu açıklamakla aynı şey değildir. Wakefield’ın tartışmaya katkısı, ruhsal bozuklukları anlamaya çalışırken bu farkı gözden kaçırmamamız gerektiğini göstermesidir.
Referanslar
Wakefield, J. C. (2016). Against utility. World Psychiatry, 15(1), 33–35. https://doi.org/10.1002/wps.20286
Jablensky, A. (2016). Psychiatric classifications: Validity and utility. World Psychiatry, 15(1), 26–31. https://doi.org/10.1002/wps.20284
Kendell, R., & Jablensky, A. (2003). Distinguishing between the validity and utility of psychiatric diagnoses. American Journal of Psychiatry, 160(1), 4–12. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.160.1.4
Wakefield, J. C. (1992). The concept of mental disorder: On the boundary between biological facts and social values. American Psychologist, 47(3), 373–388. https://doi.org/10.1037/0003-066X.47.3.373
Wakefield, J. C. (2007). The concept of mental disorder: Diagnostic implications of the harmful dysfunction analysis. World Psychiatry, 6(3), 149–156. Tam metni oku
Wakefield, J. C. (2016). Diagnostic issues and controversies in DSM-5: Return of the false positives problem. Annual Review of Clinical Psychology, 12, 105–132. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-032814-112800
Bir yanıt yazın