Kaynak / Yazılar

Psikopatoloji Nedir? Psikiyatrik Bozuklukların Sınıflandırılmasına İlişkin Tartışmalar (2. Bölüm)

Psikiyatrist, teolog ve filozof olan Karl Jaspers, psikopatolojinin kurucusudur. General Psychopathology [Genel Psikopatoloji] (2013 yılında çevrilmiştir) adlı eseri, psikiyatri literatürünün klasiklerinden biridir. Jaspers, ruhsal hastalıkların, özellikle de psikozun, içeriklerinden ziyade mevcut anormal fenomenler (örneğin halüsinasyonlar, sanrılar ve düşünce bozuklukları) açısından değerlendirilmesi gerektiğine inanıyordu. Buna karşılık, içeriğe odaklanan psikanalitik ekol, içeriğin kişinin mevcut durumuna katkıda bulunmuş olabilecek altta yatan travmalara ve sorunlara ilişkin bir ipucu olduğunu savunuyordu. Dolayısıyla Jaspers’a göre, bir sanrının içeriğinin zulmedici ya da suçlulukla yüklü olması, sanrının bizatihi varlığından daha az önemliydi. Böylece Jaspers, biçim (birincil ya da ikincil, sistematize ya da sistematize olmayan vb.) ile içerik (örneğin zulmedici, suçluluk ve nihilistik) arasında bir ayrım yapıyordu. Jaspers, anlaşılabilirlik kavramını benimsemiyordu ve otokton ya da birincil sanrıları (kişinin kendisine izlendiğini söyleyen bir ses duyması ve gözetlendiğine inanması gibi başka herhangi bir birincil psikotik yaşantıdan türemeyen sanrılar) (bkz. Bölüm 4, s. 49), anormal biyolojik süreçlerden kaynaklanan fenomenler olarak tanımlıyordu. Buna karşılık, ikincil sanrılar, halüsinasyonlar gibi altta yatan diğer anormal fenomenlerden kaynaklanır. Örneğin, kişiye izlendiğini söyleyen bir sesin duyulması, bir kameranın kendisini gözetlediğine ilişkin inançların gelişmesine yol açabilir. Bu sanrılar, kişinin bireysel, toplumsal veya kültürel geçmişinden de kaynaklanabilir. Jaspers’ın katkısı, mental hastalıkların [mental illnesses] tanısal özelliklerini belirgin biçimde ortaya koyması olmuştur.

Psikopatolojinin ne olduğuna ilişkin daha güncel bir tanım ise çok daha kapsamlıdır. Psikopatoloji, ‘anormal yaşantının, bilişin ve davranışın sistematik olarak incelenmesi’ şeklinde tanımlanmaktadır. Psikopatoloji, çeşitli yaklaşımları kapsamaktadır (bkz. Tablo 2.1).

Tablo 2.1 Psikopatolojiye yaklaşımlar

Betimleyici psikopatolojiAçıklayıcı psikopatoloji
Fenomenleri kişinin öznel durumunu temel alarak betimler; açıklamadan kaçınır.
Biçim ve içerik
Bilişsel
Davranışçı
Psikodinamik/psikanalitik

The International Classification of Diseases (ICD) [Uluslararası Hastalık Sınıflandırması (ICD)] da sekizinci baskısından (1965) başlayarak onuncu baskısına kadar klinik bir yaklaşım benimsemiştir. Ancak DSM’ye kıyasla katı tanı ölçütlerine daha az, klinik yargıya ise daha fazla ağırlık vermiştir. Bunun, sendromların klinik araştırmalara dahil edilecek uygun hastaları belirlemek veya daha kapsamlı araştırma sorularını yanıtlamak amacıyla kullanıldığı durumlarda, DSM’ye kıyasla daha düşük bir homojenliğe yol açtığı ileri sürülebilir.

Bu yaklaşımlar birbirini dışlamaz ve bazı yazarlar, bu karmaşık meseleleri daha iyi anlamamızı sağlamak amacıyla her iki yaklaşımı da benimsemiştir (Kendler, 2016).

Psikiyatrik Bozukluğun Tanımlanmasına Yönelik Felsefi Yaklaşımlar

Kendler (2016), psikiyatrik bozukluğun metafiziksel yönlerini anlamaya yönelik üç yaklaşımı, başka bir deyişle, psikiyatrik bozukluğun altında yatan doğasına ilişkin soruyu ele alan üç yaklaşımı tartışmaktadır. Bu yaklaşımlar realizm [realism], konstrüktivizm [constructivism] ve pragmatizm [pragmatism] olarak adlandırılmaktadır.

Realizm, ruhsal hastalıkların var olup olmadığı sorulduğunda, periyodik tablodaki elementler ya da DNA ve RNA gibi bunların da gerçekten var olduğunu ileri süren çoğu psikiyatristin benimsediği bakış açısıdır. Psikiyatristlerin çoğu, bir kemiğin gerçekten kırılmış olması ya da bir kitlenin kanserli bir tümör olduğunun saptanması gibi, ruhsal hastalıkların da gerçek olduğunu düşünmektedir. Dolayısıyla çoğu psikiyatrist, yaygın anksiyete bozukluğunun, majör depresyonun veya şizofreninin, sonunda genleri, beyindeki sinirsel yolakları ve/veya diğer belirteçleri aracılığıyla tanımlanabilecek ayrı antiteler olarak mevcut olduğunu ileri sürmektedir. Bu, biyolojik psikiyatrinin bakış açısıdır.

Karşıt görüşler ise, onlarca yıldır sürdürülen araştırmalara rağmen, psikiyatride kanser, bronşit ve benzeri diğer tıbbi hastalıklar kadar açık biçimde tanımlanabilen çok az sayıda bozukluk bulunduğunu ileri sürmektedir. Nitekim DSM-IV (1994) yayımlandığında, hazırlayıcıları, DSM-5’in (2013) yazılacağı zamana kadar psikiyatrik bozuklukların çoğunun altında yatan patofizyolojik temellerin belirlenebilmesi olasılığının (bkz. 1. Bölüm, s. 5, DSM-5 ve ICD-11’in Karşılaştırılması), sınıflandırmada yeni bir paradigmanın ortaya çıkmasını sağlayacağı konusunda iyimserliklerini ifade etmişlerdi. Ancak bu beklenti gerçekleşmemiştir.

Konstrüktivizm, psikiyatrik bozuklukların biyolojik bir gerçekliğe sahip olmadığını ve tıpkı moda akımları ya da müzik türleri gibi insanlar tarafından inşa edildiğini savunan görüştür. Bu görüşe göre psikiyatrik bozukluklar, doğada kendiliğinden var olan olgular değil, toplumsal uzlaşımların ve insan etkinliklerinin ürünleridir. Bu, aynı zamanda antipsikiyatri ekolünün de benimsediği görüştür. Psikiyatristlerin çoğu, tedavi ettikleri durumların yalnızca alışkanlıklar ve uzlaşımlardan doğan toplumsal inşalar olduğu inancını desteklemese de antipsikiyatri yanlısı olmamalarına rağmen, dönemin toplumsal ve siyasal iklimine yanıt olarak çok sayıda sendromun tanınmış psikiyatrik bozukluklar olarak ortaya çıkmasından kaygı duyan birçok önde gelen psikiyatrist bulunmaktadır (Kendler, 2016; Paris, 2013; Summerville, 2001; Tyrer, 2016). Bu yazarlar, söz konusu etkenlerin travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) (Summerville, 2001), karşıt olma karşı gelme bozukluğu, çoklu kişilik bozukluğu, geri kazanılmış bellek, menstruasyonla ilişkili duygudurum bozuklukları ve hatta majör depresyon (Parker ve ark., 2005) gibi durumların sınıflandırmaya dahil edilip edilmeyeceğine ilişkin kararları güçlü biçimde etkilediği görüşündedir. Bozuklukların inşa edilmesi konusunda DSM, ICD’ye kıyasla çok daha fazla eleştiriye maruz kalmıştır. İki sınıflandırma sistemi arasında büyük ölçüde örtüşme bulunmasına rağmen, tartışmalar esas olarak DSM üzerinde yoğunlaşmıştır. Bunun nedeninin, tanı ölçütlerinin klinik uygulamada katı bir biçimde uygulanması olduğu ileri sürülebilir. DSM-5’e yöneltilen bu eleştirilerden bazıları 1. Bölüm’de (s. 5–8) özetlenmiştir.

Pragmatizm, bazen fayda (faydacılıktan [utilitarianism] ayrı tutulmalıdır) olarak da adlandırılan, psikiyatrik sınıflandırmanın ve bu sınıflandırmada adlandırılan durumların, neyin gerçek olduğundan ziyade neyin işe yaradığına ve kullanışlı olduğuna dayandığını savunan görüştür. Bu yaklaşım, Jablensky’nin (2016) argümanlarının temelini oluşturmaktadır. Jablensky, çok az sayıda tanının geçerliliğe sahip olduğunu ve genomik varyantlar gibi ölçütlerde tanılar arasında ortak özellikler bulunduğunu ileri sürmektedir. Bu ortak özelliklerin, mevcut aşamada belirli bozuklukların birbirinden ayrı varlıklar olarak geçerliliğini savunmaktan bizi alıkoyması gerektiğini belirtmektedir. Bunun yerine, ‘karşılaştırmalı geçerlik’ [comparative validity] kavramını savunmaktadır. Bu kavramla, rasyonel biçimde gerekçelendirilen ve mevcut bilimsel bilgiye dayanan ölçütlerin önceki modellere kıyasla iyileştirmeler sağladığını kastetmektedir. Bu yaklaşım, realist ve konstrüktivist bakış açıları arasında bir orta yol olarak görülebilir. Kendler (2016) ise bu yaklaşımdan etkilenmemiş ve onu ‘iddiasız’ olarak nitelendirmiştir. Kendler’in psikiyatride uygulanan pragmatizme yönelik eleştirisi, iki boyutu bulunan etik bir eleştiridir. Kendler, bir kişinin altta yatan durumunun özünü ve bu durumun kendisine ve ailesine neden olduğu ıstırabı tam olarak anlamamanın saygısızlık olduğunu ileri sürmektedir. Bu kişilerin ‘gerçekte hasta olmadıkları’ şeklinde değerlendirilmeleri yönünde örtük bir tehlike bulunmaktadır. İkinci etik kaygı ise bunun, mesleğin itibarını zedeleyecek olmasıdır. Psikiyatri, kamuoyu tarafından pragmatik bir yaklaşım olarak algılandığı takdirde, ‘gerçek’ bir şey yapmayan ve ‘meşru bir biyomedikal disiplin’ olarak kabul edilmeyen bir alan olarak görülecektir. Böyle bir bakış açısının, kaynakların tahsisi açısından da çeşitli sonuçları olacaktır. Pragmatik yaklaşımın bir diğer eleştirmeni Wakefield’dır (2016). Wakefield’ın kaygısı Kendler’inkiyle benzerdir; ona göre bu yaklaşım, psikiyatrik tanının bilimsel temelini zayıflatmaktadır.

Psikiyatrik hastalığın doğasına ilişkin felsefi açmazı çözmeye çalışan Kendler, ihtiyatlı bir biçimde realizm perspektifine yönelmektedir. Bununla birlikte, özellikle kabul görmüş düşüncelerin ve bilimsel kuramların zaman içerisinde sürekli olarak terk edilip yerlerine yenilerinin konulduğu tarihsel süreç göz önünde bulundurulduğunda, realizmin kesinlik iddiasının kibirli bir tutum olabileceğini kabul etmektedir. Kötümser tümevarım [pessimistic induction] olarak adlandırılan bu görüş (Kuhn, 1992), her bilim insanı kuşağının artık hakikate ulaştığını ileri süreceğini, ancak bu görüşlerin de önceki kuşağın görüşleri kadar hatalı olmasının muhtemel olduğunu savunmaktadır. Psikiyatride bunun örnekleri arasında, mastürbasyon deliliği, parafreni, monomani, eşcinsellik ve histeri gibi çeşitli durumların tanımlanması ve ardından terk edilmesi yer almaktadır. Kuhn, pragmatizmin unsurlarıyla birleştirilmiş, değiştirilmiş bir realizm anlayışını savunmaktadır. Kendler ve diğer araştırmacılar (Wakefield, 2016), kistik fibrozis veya Huntington hastalığında olduğu gibi, tanımlanabilir herhangi bir psikiyatrik bozukluğun tek bir nedeni bulunmadığından, psikiyatrik bozuklukların birer “öz” [essence] olarak var olmadıklarına dikkat çekmektedir. Kendler ve arkadaşları (2011), örneğin koroner arter hastalığında olduğu gibi, bir özellikler kümesinin bozukluğu tanımladığı çok faktörlü bir anlayışı savunmaktadır. Daha fazla bilgi elde edildikçe, psikiyatrik bozukluklara ilişkin anlayışımız, filozofların ‘tutarlılıkçı doğruluk kuramı‘ [coherence theory of truth] olarak adlandırdıkları yaklaşımla daha uyumlu hâle gelecek ve nihayetinde geçerli kategorilerin belirlenmesini sağlayacaktır. Bu kuram, doğruluğu, belirli bir önermeler veya inançlar kümesi içerisindeki tutarlılık (‘bir arada uyumlu biçimde bulunma’) olarak ele almaktadır ve Spinoza, Kant ve Hegel tarafından geliştirilmiştir.

Psikiyatrik Bozukluğun Tanımlanmasına Yönelik Klinik Yaklaşımlar (Geçerlik)

DSM’de ve daha sınırlı ölçüde ICD’de kullanılan klinik yaklaşım, her bir bozukluğu tanımlamak amacıyla belirtilerin, bunların sayısının ve süresinin belirlenmesine dayanmaktadır. Bu belirtilerin klinik açıdan anlamlı olması (bkz. aşağıda) ve sıkıntıya ya da işlevsellikte bozulmaya yol açması gerekmektedir.

Sınıflandırmaların amacı şudur:

1. Normal ve anormal duygusal durumlar arasında ayrım yapmak

  • psikotik olmayan durumlarda
  • psikotik durumlarda

2. Bir psikiyatrik bozukluğu diğerinden ayırt etmek.

Bu amaçlara ulaşılması geçerlik [validity] olarak adlandırılmakta ve geçerlik, güvenirlik [reliability] (tekrarlanabilirlik [replicability] olarak da adlandırılır) ile birlikte, tıbbın tüm alanlarında tanının temel ilkelerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Psikotik Olmayan Bozukluklarda Normal ve Anormal Durumların Ayırt Edilmesi: Geçerlik ve Klinik Anlamlılık Ölçütü

Geçerlik nasıl belirlenir? Normal sıkıntıya işaret eden belirtiler ile psikiyatrik bir bozukluk oluşturan belirtilerin birbirinden ayırt edilmesi, psikiyatride geçerliğe ilişkin tartışmaların merkezinde yer almaktadır (Cooper, 2013). Gerçekte herhangi bir psikiyatrik bozukluk bulunmadığı hâlde böyle bir bozukluğun var olduğunun belirlenmesi, ‘yanlış pozitif’ [false positive] tanı olarak adlandırılır. Bunun bir örneği, normal bir yas tepkisi yaşayan kişiye yalnızca belirtilerine dayanılarak depresif dönem tanısı konulmasıdır. Bağımsız biyolojik işaretlerin [biological marker] bulunmaması ve araştırmacıların hastanın belirtilerine ilişkin kendi anlatımına bağımlı olması nedeniyle, psikiyatri klinisyenine yol gösterebilecek çok az şey vardır. Patolojik ve patolojik olmayan durumlar yeterli düzeyde ayırt edilemediğinde, patolojik durumlara gereğinden fazla tanı konulabilir. Çünkü örneğin çökkün duygudurum ile uyku ve iştah bozuklukları genel popülasyonda yaygın olarak görülmektedir. Bu durum, majör depresyona ilişkin yanlış pozitif tanılara yol açarak yaygınlık oranını yapay biçimde artıracaktır. Normal sıkıntıyı psikiyatrik bozukluktan ayırt etmek amacıyla belirtilere dayalı bir test uygulandığında, yaygın belirtilerin oluşturduğu gri alanın dar olması ve ayırt edici özgül belirtilerin yaygın olarak bulunması gerekir. Bununla birlikte, araştırmalar, yalnızca belirtilere dayanıldığında, bozukluğu olan kişilerle herhangi bir bozukluğu bulunmayan kişiler arasında açık bir sınır belirlemekte başarısız olmuştur. Wakefield (2016) ayrıca, belirtilere dayalı seyrekliğin görüldüğü alanların (psikiyatrik bozukluğu olanlarla olmayanlar arasındaki ayrım sınırı) yeterli olmayabileceğine ve seyrek alan testinin etiyoloji, psikososyal işlevsellik, seyir, tedaviye yanıt ve prognoz gibi diğer alanlara da uygulanması gerektiğine dikkat çekmektedir. Dolayısıyla, belirtiler gibi bir alanda süreksizliğin [discontinuity], diğer adıyla belirgin bir ayrımın [delineation] bulunmadığı durumlarda, diğer alanlarda daha açık bir süreksizlik mevcut olabilir ve bu da genel olarak geçerli bir psikiyatrik bozukluğun tanımlanmasını sağlayabilir. Bu durum, açıklayıcı süreksizlik [explanatory discontinuity] olarak adlandırılmaktadır (Wakefield, 2016). DSM-5 (2013) ve ICD-10’da (1992) bozukluk olarak listelenen sendromların çoğu, geçerliğe ilişkin bu gereklilikleri karşılamamaktadır.

← Tüm yazılara dön

Okur yorumları

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir