Bu metin Introduction to Psychoanalysis: Contemporary Theory and Practice‘in [Psikanalize Giriş: Çağdaş Kuram ve Uygulama] 8. bölümünün çevirisidir. Tüm bölümler için şuraya bakınız.
Direnç, tedaviye adım adım eşlik eder. Tedavi gören kişinin her bir çağrışımı, her bir eylemi direnci hesaba katmak zorundadır ve iyileşmeye yönelen güçlerle bunlara karşı koyan güçler arasında bir uzlaşmayı temsil eder.
(Freud, 1912a, s. 103)
Bir terapötik ilişki [therapeutic relationship] fikri, analiz başlamadan çok önce hastanın zihninde mevcuttur. Kişi bir şeylerin yolunda olmadığını bilir ve bunların nasıl düzeltilebileceğini düşünmeye başlar; ya da daha derin bir düzeyde, yalnızlıkla dolu iç dünyasını hafifletmenin bir yolu olarak hayali bir analistle konuşmalar yapmaya çoktan başlamış olabilir. Geleceğin hastası, arkadaşlarıyla ya da meslek mensuplarıyla konuşmaya başlar ve yavaş yavaş, bazen psikoterapi yoluyla, bazen bir tavsiye üzerine, kimi zaman da diğer tedavilerde yaşadığı kötü deneyimler sonucunda analize doğru yönelir. Kendisine yardımcı olacağını düşündüğü kişinin nasıl biri olduğuna ilişkin -cinsiyeti, yaşı, etnik kökeni, sıcaklığı vb.- zihinsel bir imge zaten mevcut olabilir –aktarımda gerçekleşmeyi bekleyen bir ilişki. Yaşamın her alanında olduğu gibi, analistler de kalıp yargılara sığmaz ve birbirinden çok farklı özellikler taşırlar. Antik çağdan kalma nesnelerle çevrili bir divanın arkasında oturan, elinde not defteri ve kalemle hazır bekleyen sakallı, beyaz saçlı, puro içen erkek imgesi efsaneleşmiştir, ancak artık eskimiştir. Bununla birlikte, herhangi bir analist de uygun olmayacaktır. Araştırmalar, hasta–analist “uyum”unun ya da uyuşmasının tedavi sonucu üzerinde önemli bir etkisi olduğunu düşündürmektedir ve bu bölümde göreceğimiz gibi, analistler temel analitik tekniğe bağlı kalsalar da kişisel tarzları bakımından büyük farklılıklar gösterirler.
Terapötik sözleşme
Potansiyel hasta ister konuya yabancı ister bilgili olsun, analistin tedavi başlamadan önce -genellikle sözlü ve gayriresmi- bir sözleşme oluşturma ve belirli koşulları açıklığa kavuşturma konusunda hem terapötik hem de hukuki sorumluluğu vardır. Analizin neleri içerdiğini, muhtemelen ne kadar süreceğini, risklerini ve olası yararlarını, maliyetini, varsa özel “kurallar”ı ve izlediği yaklaşımın gerekçesini açıklamalıdır.
İdeal olarak, hem hasta hem de analist, amaçları ve beklentileri konusunda nettir ve gelecekteki yanlış anlamaların en aza indirilmesi için olası güçlüklerin farkındadır. Ancak elbette, insanları yardım aramaya getiren güçlüklerin kendisi, bunları yapabilme kapasitelerini zayıflatmış olabilir. Sözleşmeler, kendilerine uyulması kadar ihlal edilmeleriyle de varlıklarını hissettirirken, güçlükler aktarım değirmenine malzeme sağlar. Örneğin hasta, analistin, gelmediği seanslar için de ödeme yapmasının bekleneceğini söylediğini “duymayabilir”. İşvereni hastayı önümüzdeki altı ay içinde yurt dışına görevlendirebilecekse analize başlamak akıllıca değildir; ancak hasta altı ayın tedavi için yeterli bir süre olduğuna inanabilir ve bu konu önceden konuşulmamışsa analist, kaçınılmaz taşınma gerçekleştiğinde uygunsuz biçimde direnç yorumu yapabilir.
Önemli olan, terapötik anlaşmanın lafzından çok ruhudur. Seans saatinin değiştirilmesini isteyen bir hastaya, çocuğunun hastane randevusu ya da sınava girmek gibi kaçınılmaz bir yükümlülüğü varsa alternatif bir saat önerilebilir; ancak seans saatine “kaçınılmaz” bir toplantı ayarlamışsa önerilmez! Bu durumda hasta, hem kendisinin hem de analistin kararlaştırdıkları düzenlemelere bağlı kalmasını ve bunları ancak birlikte görüşerek değiştirmesini öngören anlaşmanın ruhuna aykırı davranmaktadır. Bu, tedavi çerçevesini tek taraflı olarak değiştirmeme konusunda hastaya ve analiste eşit yükümlülük getirir.
J.H.’nin süpervizörü psikanalist Michael Balint, muhtemelen uydurma olan şu hikâyeyi anlatmıştı. Hasta, o gün patronunu vurmaya karar verdiği için bir sonraki seansına gelmeyeceğini analistine bildirmişti (bu olay, elbette silah yasaları sayesinde böyle şeylerin pek de nadir olmadığı Amerika Birleşik Devletleri’nde geçiyordu!). Analist buna şu yanıtı vermişti: “Boş zamanınızda ne isterseniz yapın, ama bunu bir seansı kaçırmak için bahane olarak kullanmayın.”
Divan
Freud (1912b, 1913), tüm analistlere ya da tüm hastalara uygun olmayabileceğini kabul etmekle birlikte, yararlı bulduğu ortam düzenine ilişkin belirli önerilerde bulunmuştur. Yine de hastanın sıcak bir odada rahat bir divana [couch] uzanması yönündeki önerisi, birçok kişi için analitik tekniğin olmazsa olmazı olmayı sürdürmektedir (ancak bkz. Schachter ve Kächele, 2010). Bununla birlikte, telefonla ya da çevrim içi psikanalitik tedavi sunulması, divan kullanımı da dâhil olmak üzere psikanalitik ortamın psikanalizin özünü oluşturduğu görüşünü daha da sorgulanır hâle getirmiştir (bkz. 12. Bölüm). Hasta, divandan haberdar olabilir; ancak kullanımının modası geçmiş ve çağdışı olduğunu düşünerek uzanması istendiğinde şaşkınlığını dile getirebilir. Çoğu zaman bu isteksizlik, korkutucu gerileyici ya da cinsel fantezilerin ve incinebilirliğini açığa vurma korkusunun bir görünümüdür. Hastaların, örneğin uzanmanın hem kendilerini hem de analisti, insanlar arasındaki konuşmaya olağan olarak eşlik eden görsel ipuçlarının yükünden kurtararak düşünmekte özgürleştirdiği ve bu ipuçlarının ortadan kalkmasının bilinçdışı süreçler üzerindeki kontrolü gevşettiği söylenerek teşvik edilmeleri gerekebilir. Bununla birlikte, bazı hastalar, özellikle borderline sendromları olanlar (bkz. 10. Bölüm), divanda “kaybolacak” kadar güvende hissetmeden önce bir süre yüz yüze terapiye ihtiyaç duyabilirler.
Örnek: Dik duran bir genç
Oldukça resmi tavırlı, 23 yaşındaki bir erkek, erkek analistine, “saçma göründüğü” için uzanmayacağını söylemişti. Birkaç aylık yüz yüze görüşmenin ardından hasta, rüyasında iri yarı bir adamın arkasından yaklaştığını, büyük bir sopayı kaldırıp kendisine sapladığını görmüştü. Rüyaya ilişkin çağrışımlar, hastanın uzanırsa analistin kendisine saldıracağından dehşete kapıldığını düşündürüyordu; daha sonra bu, eşcinselliğe ilişkin kaygılarla bağlantılandırılmıştı.
Divan kullanımı bazı analistler tarafından sorgulanmıştır. Adler (1956), divanın hastanın aşağılık duygularını pekiştirdiğini düşünürken, Fairbairn (1958) onu Freud’un hipnoz tekniğinin insanlıktan uzaklaştırıcı bir kalıntısı olarak değerlendirmiş ve bunun yerine yüz yüze bir düzeni savunmuştur. Divan kullanımı standart tekniğin bir parçası olsa da, analistin divana göre oturduğu “açı” daha çok bir tarz meselesidir. Bazıları hastanın tamamen arkasında, görüş alanının iyice dışında otururken, diğerleri daha yanda konumlanır. “Apostolik silsile ” (Balint, 1968) göz önüne alındığında, bu durum herhangi bir geçerli terapötik gerekçe kadar, analistlerin kendi analistlerinin nasıl konumlandıklarıyla da ilişkili olabilir.”
Ortam
Analitik teknik ile tarzı birbirine karıştıran tartışmalarla pek çok saat boşa harcanır. Her analist kendi tarzını belirler: görüşme odasını nasıl döşediği, hastalarını nasıl karşıladığı, seansları nasıl bitirdiği, faturaları nasıl verdiği ve araları nasıl duyurduğu. Bunlar birlikte, birbirini dengeleyen bir dizi temayı iletmek ve kapsamak üzere tasarlanmış “ortam”ı [setting] oluşturur: bağlanma ve ayrılma; açığa vurma ve kapanma; doyum ve engellenme. Divanla birlikte, psikanalizin genel kabul gören unsurları arasında haftada üç ila beş kez yapılan 50 dakikalık seanslar (bağlanma ve süreklilik), hafta sonu ve tatil araları (ayrılma kaygısını uyarma), serbest çağrışımın kullanılması (bilinçdışı ifade), süresi açık uçlu bir sözleşme, kararlaştırılmış düzenlemelere bağlılık (kucaklama), kesintilere karşı korunma (kapsama), nötralite ve “perhiz kuralı” (yoksunluk) yer alır.
Seans süresi
Analitik yaklaşımın bu temel unsurlarını sorgulayan analistler üzerine hararetli tartışmalar yaşanmıştır. Winnicott (1977), zaman zaman iki ya da üç saate uzayan seansları da içeren “talep üzerine analiz” sunarak patolojik bağımlılığı ve regresyonu teşvik ederdi. Diğer uçta ise Lacan, birkaç dakika sonra seansı aniden sonlandırdığı “kısa seans”ı uygulamaya koymuştur (Fink, 2011; Miller, 2000; Schneiderman, 1983). Görünüşe göre gerekçeleri, analizin asıl çalışmasının seanslar arasında gerçekleşmesi ve bilinçdışının zamanı, en azından “saat” anlamında kavramaması nedeniyle, 10 dakikalık bir seansın geleneksel 50 dakikalık “saat” kadar ağırlık taşıyabileceğiydi. Fink’e (2011) göre aşırı Lacancılar dışında büyük ölçüde terk edilmiş olan bu yönteme karşı bir dizi güçlü gerekçe vardır. Serbest çağrışımın özgür akışını kesintiye uğratır; anksiyeteyi uyarıcı olmaktan çok ketleyici düzeylere yükseltir; işler güçleştiğinde ya da rahatsız edici hâle geldiğinde seansı kısaltma eğilimi doğacağı için, terapötik sürece aykırı bir analitik eyleme vurma biçimidir (bkz. 9. Bölüm); karşıaktarımın düşünüp değerlendirilerek kullanılmasını sekteye uğratır ve analisti “bilen kişi” olarak yargılayıcı bir konuma yerleştirir.
Kurallar çiğnenmek için konmuş olabilir, ancak bu tür alışılmışın dışındaki uygulamaları bağımsız ruhlara ve ustalara bırakmak en iyisidir. Sıradan faniler için tercih edilen yol, hasta seansın sonunda sıkıntılı olsa bile “50 dakikalık saat”e bağlı kalmaktır. Bu sıkıntının dile getirilip kabul edilmesi gerekebilir; önemli olan, bir sonraki görüşmede yeterli zaman ayrılarak araştırılmasıdır.
Serbest çağrışım
Serbest çağrışımı önermek, uygulamaktan daha kolaydır. Standart davet aşağı yukarı şöyledir: “Ne kadar ilgisiz ya da uygunsuz görünürse görünsün, tedavi görüyor olmanız ya da seansların kendisi hakkındaki düşünce ve duygularınız da dâhil olmak üzere, aklınıza gelen her şey hakkında konuşmanızı öneriyorum.” Bu davet, hastaların bazı düşüncelerini ve duygularını, özellikle analizle ya da analistin kendisiyle ilgili olanları, neredeyse kesin olarak sansürleyeceklerini kabul eder ve onları bunları sözcüklere dökmeye teşvik eder. Bu yolla bazı eyleme dökmeler (bkz. 9. Bölüm) önlenebilir. Ancak böyle bir davet göz korkutucu olabilir. Bir hastanın ifadesiyle: “Bunu yapabilseydim zaten burada olmama gerek kalmazdı” (Rycroft, 1979).
“Perhiz kuralı”
Freud’un (1915) ortaya koyduğu bu kural, hem hasta hem de analist açısından bir ölçüde paradoksaldır. Freud için aslında birbirine karşıt iki “kural” vardı: (a) analistin, hastanın arzularını analiz içinde doyurmaması ve (b) hastanın doyumu analiz dışında aramaması. Bu iki kural arasındaki gerilimin, terapinin dönüştürücü gücünün büyük bölümünü sağladığı ileri sürülebilir.
Analistin perhizinin iki yönü vardır. İlk olarak, hasta kaçınılmaz biçimde analisti -yaşamını, inançlarını, ilgi alanlarını, eğitimini, geçmişini vb.- merak edecektir. Bunların bazı yönleri, görüşme odasının atmosferinden ve analistin görünümünden, giyiminden, tavırlarından, yaşından, cinsiyetinden, aksanından, alyans takıp takmamasından vb. açıkça anlaşılacaktır. Ancak bunun ötesinde analist, “gizemli bir gösteren” [enigmatic signifier] olarak kalır (Heenen-Wolff, 2013). Aksini savunan bazı ilişkisel analistlere rağmen (Aron, 2003), ana akım görüş, analitik ketumluğun tercih edilen tutum olduğu ve önemli olanın soruları yanıtlamak değil, bunların ardındaki motivasyonlar ve fanteziler olduğu yönündedir. Hastanın bilgi taleplerine -“Evli misiniz?”, “Kaç çocuğunuz var?”, “Hiç depresyona girer misiniz?” vb.- doğrudan yanıt vermek, odağı hastadan uzaklaştırır, analitik süreci fantezi yerine somut olana bağlar ve serbest çağrışımı ve aktarımın araştırılmasını sekteye uğratır. Elbette bazı durumlarda, örneğin analist ciddi biçimde hastalandığında ya da hamile kaldığında, gerçekliğin kabul edilmesi kaçınılmazdır. Winnicott’ın bir keresinde belirttiği gibi, önce insan, sonra analist olduğumuzu hatırlamak önemlidir. Aynı şekilde, hastalarımızın da önce insan, sonra analizan olduklarını unutmamalıyız.
Analistin perhizinin ikinci yönü, hastalarıyla analiz dışı, özellikle de cinsel bir ilişki kurmasına yönelik açık ve mutlak yasaktır. Bunun söylenmesine bile gerek olmaması beklenir; ancak analistlerin hastalarını cinsel olarak istismar etmesi, terapide “sınır ihlali”nin bilinen ve belgelenmiş uç bir örneği olduğundan vurgulanması gerekir (Gabbard, 2016). Bu durum bazen yalnızca psikopatolojiyi yansıtsa da, yeterli süpervizyon almayan analistlerin, hastalarına “yardım etme” yönündeki iyi niyetli arzularıyla, belki dostça bir sarılmayla ya da kahve içmek için buluşmayı kabul etmekle başlayarak istismara giden “kaygan zemin”e adım atmalarıyla da ortaya çıkabilir. Bu analistler çoğu zaman kendi yaşamlarında bir kriz -boşanma, depresyon, borç- yaşamakta ve karşıaktarımlarını fark edip terapötik amaçlarla kullanmak yerine, eyleme döktükleri karşıaktarımlarının esiri olmaktadırlar.
Daha gündelik bir düzeyde, analistler terapötik coşkularının ya da iyileştirme arzularının, kişisel değerlerini dayatmalarının veya karşıaktarım deneyimlerinden aldıkları gizli hazzın farkında olmalı ve bunları dizginlemeyi öğrenmelidirler. Öte yandan, analitik “nötralite” klinik duyarlılıkla çatışabilir. Tüm analizler, güvenli ortamın ve analistin dikkatinin ve empatisinin sağladığı örtük desteğin yanı sıra, zaman zaman güvence verme ve hastanın üzüntüsünü paylaşma gibi destekleyici unsurlar da içerir. Etik bir çerçeve içinde kaldığı sürece, örneğin sırılsıklam olmuş bir hastanın kurulanmasına izin vermek gibi küçük bir “doyum”, analizin ilerleyebilmesi, hatta sürdürülebilmesi için zaman zaman gerekli olabilir (bkz. 9. Bölüm). Önemli olan, her zaman doyum sağlamaktan kaçınmaktan çok, doyum sağlandığında bunun aktarım ve karşıaktarım açısından anlamlarını araştırmaktır.
Analizanlara uygulanan yoksunluk kuralı, Freud tarafından analizin 3–6 aylık bir çalışma olarak görüldüğü bir dönemde ortaya konmuştur. Analizin aylarla ölçülen süresi yıllara uzadıkça ve çağımız daha demokratik hâle geldikçe, bu kural buyurgan ve otoriter görünebilir. Bununla birlikte, analistle ilişkisinde karşılanmamış ihtiyaçlar yaşayan bir hastanın -ki bu neredeyse kaçınılmazdır-, analistinin yaz tatili sırasında aceleyle evlenen hasta örneğinde olduğu gibi, doyumu doğrudan başka bir yerde aramaması önemlidir. Yine de, evlilik ya da iş değişikliği gibi önemli yaşam değişiklikleri analiz sürecinde zaman zaman gerçekleşecektir ve başlangıçta uygulanması mümkün olmayan bir yasak koymak yerine bunların anlamını ayrıntılarıyla araştırmak muhtemelen daha iyidir.
Tedavi süreci
Rustin (2001), Freud’un analitik ortamı oluşturmasının, teleskobun ya da günümüzde manyetik rezonans görüntüleme cihazının keşfiyle karşılaştırılabilir bir “teknolojik” yenilik olduğunu ve insan deneyiminin yepyeni bir alanını incelemeye ve anlamaya açtığını ileri sürer. Ortamın amacı, analitik bir alan [space] yaratmak ve bir süreci [process] kapsamaktır. Ortamın değiştirilmesi, altta yatan süreci kesintiye uğratır ve mümkünse bundan kaçınılmalıdır. Ancak analistin hastalık nedeniyle beklenmedik biçimde gelememesi, gecikme, görüşme odasının değişmesi ve ücretlerin değiştirilmesi gibi küçük değişiklikler kaçınılmazdır ve yeni malzemenin ortaya çıkmasını sağlayabilir. İstikrarlı bir ortamın sağlam sınırları içinde bu olaylar verimli biçimde araştırılabilir ve anlamları belirginleştirilebilir.
İlişkinin sınırları bir kez belirlendikten sonra, genellikle her iki katılımcının da iyimserlik ve endişeyi bir arada yaşadığı bir ortamda tedavinin başlaması için zemin hazırlanmış olur. Hastalar tipik olarak kendileri, geçmişleri, mevcut ikilemleri, çatışmaları ve sıkıntıları hakkında pek çok şey anlatarak başlarlar. Başlangıçta bunu korkuyla, ancak giderek artan bir güvenle yaparlar; açıklama, anlayış ve yardım için analiste yönelirler. Ancak zamanla, özellikle analist beklenen veya arzu edilen biçimde davranmadığında ya da müdahalede bulunmadığında, tedaviye ilişkin sürekli rahatsızlık veren kuşkular ortaya çıkabilir. Anksiyete artar, korkular yoğunlaşır ve hastalar tedavi arayışına girerek bir hata yapmış olabileceklerini düşünmeye başlarlar. Başlangıçtaki iyimserlik ve hızlı bir çözüme ulaşma umutları giderek sönmeye başlar. Hastalar böyle bir sürece hiç başlamamış olmayı dileyebilir ve kendilerini ya düşüncesizce davranmış ya da safça hareket etmiş hissedebilirler.
Analistlerin hastaların taleplerini karşılamayı reddetmeleri, yani “perhiz kuralı“na bağlı kalmaları, giderek artan bir hayal kırıklığına yol açar. Bunun sonucunda ortaya çıkan hüsran, daha önceki, daha arkaik ilişki kurma örüntülerine geri dönüşü tetikler: Şimdiki zamana ve geçmişe ait istekler, fanteziler, umutlar, arzular, hayal kırıklıkları, engellenmeler ve özlemler ön plana çıktıkça terapötik gerileme [therapeutic regression] ortaya çıkmaya başlar. Bunlar, analitik çerçevenin de etkisiyle analitik ilişkide somutlaştıkları ölçüde, doğaları ve kökenleri incelenebilir ve anlaşılabilir. Analistin görevi, bu aktarımsal anksiyete ve engellenmenin, çocukluk dönemine ait duygu ve davranış örüntülerinin ortaya çıkmasını teşvik edecek bir düzeye kadar artmasına izin vermek, ancak hastaların tedaviyi terk etmelerine veya ruhsal acıyla başa çıkmak için alışıldık kaçınma yollarına geri dönmelerine neden olacak kadar bunaltıcı hâle gelmesini önlemektir.
Analistin Rolü
Bion (1967), T. S. Eliot’tan kısmen alıntı yaparak, analistlerin her seansa “belleksiz ve arzusuz” yaklaşmaları gerektiğini ifade eden ünlü sözünü söylemiştir. O dönemde bu, analistlerin kuramdan türetilmiş, “bilen kişi” olmanın getirdiği tümgüçlülüğü üstlenme eğilimine karşı belki de gerekli bir panzehirdi. Günümüzde ise bu ifade, analistlere zihinlerini ön kabullerden arındırmanın ve hastalarına taze bir bakışla, alıcılıkla ve içten bir merakla dikkatlerini yöneltmenin önemini hatırlatmaktadır.
Analistin şu üç işlevi yerine getirdiği “üçlü dinleme” [triple listening] tutumunu savunuyoruz: (a) Hastanın korkularının, fantezilerinin ve fobilerinin güvenli bir biçimde kapsanabileceği ve incelenebileceği, kendi içinde alıcı ve boş bir alan yaratmak; (b) Kendi dinleyişini dinler -Yani, “serbestçe dalgalanan” (Sandler, 1992) veya “eşit biçimde askıda tutulan” dikkat (Freud, 1912b) yoluyla karşıaktarıma dikkat etmek; ve ( c ) Kendisinin dinlenişini dinlemek; yani hastanın müdahalelerine nasıl yanıt verdiğini yakından izlemek ve gerektiğinde müdahalelerinin düzeyini ve tonunu buna göre değiştirmek.
Analistlerin, zihinlerinin serbestçe dolaşmasına izin verme, belirli düşüncelerin neden ortaya çıktığı üzerine düşünme ve duygulardan kaçınmak yerine onlara tahammül etme kapasitesini geliştirmeleri gerekir. Bu süreçte, sırasıyla geleneksel anne ve baba rollerini (belki de) temsil eden empatik birincil özdeşim ile nesnellik arasında gidip gelirler. Her analist, sessizlik ile konuşma arasında bir denge kurmaya ve yorumların “doz”unu uygun biçimde ayarlamaya çalışır. Britton (2013), analistin Keats’in “negatif kapasite” [negative capability] kavramına (Keats, 1891) benzer bir tutum geliştirmesi gerektiğini öne sürer. Analistin tutumunu, naiflik ve şefkatle harmanlanmış sürekli bir belirsizlik ve kuşku hâli olarak tanımlar; bu tutuma her zaman odaklanmış bir konsantrasyon eşlik eder. Serbest salınımlı dikkati [free-floating attention] kullanan analistin zihni belirli bir konuya yönelir ve bu konu, araştırmanın etrafında gerçekleştiği merkezi nokta hâline gelir. Kaçınılmaz olarak bu süreç, aktarım ve karşıaktarım tepkileri, hatta analistin aşırı değer verilmiş fikirleri nedeniyle yolundan sapabilir.
Bununla birlikte, farklı ekoller ve onların önde gelen temsilcileri farklı yaklaşımları savunurlar. Yelpazenin bir ucunda, mümkün olduğunca az müdahalede bulunmanın önemli olduğunu ileri süren Balint (1968) yer alır (ancak uygulamada kendi ilkesine sadık kalmaktan oldukça uzaktı; D. Ball, kişisel iletişim, 1985). Diğer uçta ise yorumu çalışmalarının can damarı olarak görenler yer alır (Etchegoyen, 1991). Bu iki uç arasında, müdahaleci olmamanın ve hastanın mahremiyetine son kertede saygı göstermenin önemini vurgulayan Winnicott (1965) ve aşırı konuşmanın ya da çok fazla sessiz kalmanın eşit derecede zararlı olduğunu, bunların sırasıyla müdahaleciliğe ve kontrole ya da verimsiz anksiyeteye ve terk edilme duygularına yol açtığını ileri süren Green (1975) gibi yazarlar yer alır. Analistler kaçınılmaz olarak hata yaparlar ve analitik süreçte büyük ya da küçük kopmalar meydana gelir. Ancak analitik süreç, giderek güçlenen terapötik ittifak (yani hastanın tedaviye yönelik genel olarak olumlu tutumu; bkz. 7. Bölüm) tarafından desteklenir. Bu ittifak, hatalara ve isabetsizliklere tahammül edilmesini ve kopmaların onarılmasını mümkün kılar (bkz. Safran, Muran ve Eubanks-Carter, 2011).
Değişim Sağlayan Bileşenler
Öyleyse, analitik süreçte analistin temel görevi nedir? Çatışmayı azaltmak ve olgun savunma mekanizmalarının daha etkili kullanılmasını teşvik etmek mi (bkz. 4. Bölüm)? Orada ve o zaman ile burada ve şimdi arasında bir süreklilik kurmak mı? Anlamak ve içgörü kazandırmak mı? “Düzeltici bir duygusal deneyim” [corrective emotional experience] sunmak mı (Christian, Safran ve Muran, 2012; bkz. aşağıda)? Regresyon yoluyla “yeni bir başlangıc”ı kolaylaştırmak mı (Pedder, 2010)? Analist ve hasta, bu hedeflerden herhangi birine ulaşmak için nasıl birlikte çalışırlar? Değişimi sağlamak üzere ortamın ve analitik ilişkinin güvenliğine dayanarak analitik sürecin kendi seyrinde ilerlemesine izin vermek yeterli midir, yoksa özgül ve isabetli yorumlar mı gereklidir? Eğer ikincisi geçerliyse, yorum nasıl bir biçim almalıdır? Şimdiki zamana ilişkin dinamik bir yorum mu, yoksa geçmişin genetik bir yeniden yapılandırması mı olmalıdır? Bütün yorumlar ne ölçüde aktarım–karşıaktarım dinamiğini ele almalıdır, yoksa aktarım dışı yorumlar da yararlı mıdır?
Yanıt kuşkusuz bunların hepsinin ve daha fazlasının gerekli olduğudur. Analistin ustalığı, hangi yaklaşımın hangi hasta için ve ne zaman en uygun olduğunu ayırt edebilmesinde yatar. Her birey, terapötik sürece kendine özgü yaşamını getirir ve kendine özgü bir tedavi örüntüsü oluşturur. Bu sorulardan bazılarını ele almak amacıyla şimdi analitik sürecin temel temalarından bazılarına döneceğiz: regresyon, direnç, müdahaleler, yorumlar, içgörü, derinlemesine çalışma ve sonlandırma.
Regresyon
Regresyonlar çoğu zaman ileriye doğru atılan büyük adımlardan önce gelir. Regresyon, gelişimde daha önce ulaşılmış bir noktadan daha önceki bir noktaya geri dönüş olarak tanımlanabilir. Freud (1900), üç tür regresyon arasında ayrım yapmıştır: topografik, biçimsel ve zamansal regresyon. Topografik regresyon [topographical regression], ikincil süreçten birincil sürece, eylemden fanteziye geçişi ifade eder. Dolayısıyla rüya görme sırasında bilinç askıya alınırken, bilinçdışının alanı gerçeklik sınaması gerekliliğiyle karşı karşıya kalmaz. Analitik ortamın regresyona doğru çekim gücü, hastanın bilinçli iletişimlerinin bilinçdışı fanteziler, düşünceler ve duygular tarafından sürekli olarak değişikliğe uğratılması anlamına gelir. “Daha eski ruhsal yapılara geri dönüş”ün ve “ilkel ifade biçimlerinin kullanımı”nın söz konusu olduğu biçimsel regresyon [formal regression], psikanalitik sürecin yaygın bir özelliğidir. Stres altında hastalar ilkel savunma mekanizmalarına geri döner ve çocuksu biçimlerde davranabilir ya da depresif konumdan paranoid-şizoid işleyişe geçebilirler (bkz. 4. Bölüm). Zamansal regresyon [temporal regression], çocukluk gelişiminin belirli evrelerini ifade eder. Freud’un modelinde çocuk, farklı psikoseksüel evrelerden geçerken, hayal kırıklığı, engellenme veya duygusal güçlüklerle karşılaştığında önceki evrelerin kalıntılarına geri dönebilir. Freud, bu geri dönüş noktalarını “fiksasyon noktaları” [fixation points] olarak görmüştür (Freud, 1916).
Sandler ve Sandler (1994), bu ayrımları bir ölçüde yapay bulmuşlardır; nitekim Freud (1900) da bunların “temelde bir ve aynı şey” olduğunu ileri sürmüştür. Sandler ve Sandler, regresyonun, egonun “regresyon karşıtı işlev”ine [anti-regressive function] karşı koyan bir süreç olarak görülmesini önermişlerdir. Egonun zaman zaman Herkülvari bir çaba gerektiren görevi, baskı veya kışkırtma altında bile uygar ve bağımsız davranışları sürdürmek, kabul edilemez dürtüleri ve ihtiyaçları kontrol altında tutmak ve aynı zamanda duyguların uygun biçimde ifade edilmesine izin vermektir. Onların dengeli bakış açısına göre, psikolojik sağlık, “regresyon karşıtı işlev”in yanı sıra, sağlıklı regresyona serbestlik tanıma ve örtük, çoğu zaman çocuksu arzuların ifade edilmesine izin verme kapasitesini de gerektirir.
Örnek: İhtiyaç İçindeki Çocuğun Dehşeti
Yetimhanede büyümüş, şizoid özellikler gösteren, içe kapanık bir erkek hasta analize yönlendirilmişti. Değerlendirme sırasında çok çalıştığından, çok az sosyal ilişki kurduğundan ve hiçbir zaman yakın bir ilişki yaşamamış olduğundan söz etti. Hiç kimseye güvenip dayanamayacağını hissediyordu. Bir kızı akşam yemeğine davet ettiğini ve kız gelmeyi kabul etmiş olmasına rağmen buluşmalarına gelmediğini anlattı. O akşam intihar girişiminde bulundu. Analist, hastanın bağımlılık ve yakın ilişki kurmaya yönelik korkuları ile mutlak yalnızlık, reddedilme ve aşağılanma deneyimini yaşamaktansa ölmeyi tercih etmesi arasındaki çatışmaya dikkat çekmeye çalıştı. Hasta, hiç kimseye, kendilerine ihtiyaç duyduğunu düşünmenin tatminini asla yaşatmayacağını söyleyerek karşılık verdi. Üzücü ama belki de şaşırtıcı olmayan bir biçimde, analitik tedaviyi reddetti.
Egonun regresyon karşıtı işlevinin katı biçimde sürdürülmesi, analizde güçlü bir direnç kaynağıdır; ancak neyse ki böylesine aşırı bir uzaklaşma ve duygular üzerinde ısrarlı bir kontrol örneği oldukça nadirdir. Hasta konuşurken analistin hem teselli edici sözler hem de eleştirel veya yargılayıcı yorumlar biçimindeki aşırı müdahalelerden kaçınmasıyla, hastanın daha az bilinçli arzuları, yarı hatırlanan deneyimleri ve geçmişten gelen beklentileri, sanki sonunda kendilerini ifade etme fırsatı bulmuşçasına ön plana çıkar. Bu iyi huylu regresif eğilim, analitik tedavi sırasında dalgalar ve döngüler hâlinde ortaya çıkar; bir an belirginleşirken bir sonraki an geri çekilir ve yerini daha yetişkin bir işleyişe bırakır. Hastaların, analitik ortamın güvenliği içinde çocukluk dönemlerine ait “geri çekilme alanları”nı [retreat] keşfetmelerine ve bu alanlardan çıkmaya başlamalarına olanak tanır (Steiner, 2011). Kris (1956a), bu “egonun hizmetindeki regresyon”u [regression in the service of the ego], şimdi ile geçmiş arasında süregiden intrapsişik bir salınımın parçası olarak nitelendirmiştir. Böylece egonun şimdiki zamandaki uyum sağlama yetileri, geçmişten gelen deneyimlerle şekillenir.
Balint (1968), regresyonun kişilerarası yönlerine dikkat çekmiştir. Analistler, regresyonu teşvik etme eğilimleri bakımından farklılık gösterirler. Bu eğilim, ilkel duygular karşısında şefkatli bir kabule ve anksiyete duymamaya bağlı kişisel bir özelliktir. Balint, Ferenczi tarzı “aktif teknikler”in (Harris ve Kuchuck, 2015) ne arzu edilir ne de gerekli olduğunu ileri sürmüştür. Divana uzanmak ve analistin sessiz varlığı, regresif bir çekim yaratmak için yeterlidir. “Normal regresyon” sırasında hastalar meraklarıyla, duyguları deneyimleme yetileriyle ve gözlemleme kapasiteleriyle bağlantılarını korurlar ve gerektiğinde analistin müdahalelerinin yardımıyla dengelerini hızla yeniden kazanırlar. Terapötik ittifak her zaman korunmalıdır. Hastalar analistlerinden sevgi talep edebilir, şefkate özlem duyabilir ve takdir görmeye ihtiyaç duyabilirler; ancak bunlar olmadan işlevlerini sürdüremeyecekleri bir noktaya nadiren ulaşırlar. Aktarım ilişkisi, geçmişe ait arzuların, fantezilerin ve duyguların şimdiki zamanda yeniden canlanmasına olanak tanır. Analistin tarafsızlığı, hastaları aşırı ölçüde makul davranma zorunluluğu hissetmeden kendilerini ifade etmeye ve toplumsal nezaket, hakkaniyet ve başkalarını gözetme kaygılarıyla kısıtlanmadan konuşmaya teşvik eder.
Bununla birlikte, engellenmeler çok büyük ve talepler aşırı hâle gelirse regresyon terapötik sürece karşıt bir nitelik kazanır ve hatta tedavinin kesintiye uğramasına veya hastaneye yatışa yol açabilir. Bu noktada analitik ilişki, karşılanması mümkün olmayan büyüklenmeci fanteziler veya bağımlılık ihtiyaçlarıyla yüklü hâle gelir; idealleştirme ve değersizleştirme arasında gidip gelmeler yaşanır. Bu durum, terapötik regresyon ile “habis” regresyon [malignant regression] arasındaki sınırın aşıldığını gösterir. Tehlikeli eyleme dökmeler [acting out] ve gerçeklik duygusunun kaybı artık çok uzakta değildir. Analist, patolojik aktarım–karşıaktarım tepkilerinin giderek tırmanan bir sarmalına çekilebilir. Bu sarmalda analist ya “boyun eğer” ya da uzaklaşmaya çalışır; hasta ise çocuksu arzularının doyurulma olasılığını sezmektedir.
Balint (1968) ve diğer bazı yazarlar (Ornstein, 2002; Sklar, 2017), regresyonu, geçmiş travmaların aktarım ilişkisi aracılığıyla düzeltildiği bir “yeni başlangıç” olasılığıyla ilişkilendirirler. Balint, her ciddi ruhsal veya psikosomatik hastalıkta, en erken anne–çocuk ilişkisinden kaynaklanan bir temel kusur [basic fault] bulunduğunu ve bu eksikliğin giderilmesinin, regresyonun söz öncesi, empatik ve sözcüklerin kullanılmadığı yönlerinin yorumlama yoluyla değil, deneyimleme yoluyla ele alınmasına bağlı olduğunu düşünür. Hastanın regresyona girmesi gerekir:
Ya başlangıçtaki eksiklik durumuna neden olan özgül nesne ilişkisi biçimine, yani o ortama, ya da bundan daha önceki bir evreye geri dönmesi gerekir.
(Balint, 1968, s. 166)
Regresif analitik durum, hastanın geçmişte, orada ve o zaman yaşadığı acıyı ilgili ve iyi niyetli bir ilişki içinde yeniden deneyimlemesine ve böylece geçmişten kalan travmatik yaranın iyileşmesine olanak tanır. Winnicott’a (1971) göre analiz, erken dönem deneyimlerin regresyon yoluyla yeniden işlenebildiği, daha fazla yaratıcılığa ve kişinin kendisini daha iyi anlamasına yol açan bir “kucaklayan çevre” [holding environment] veya geçiş alanı sağlar (bkz. 6. Bölüm). Bu yaklaşım, ilk olarak Alexander ve French (1946) tarafından ortaya atılan, ancak etik açıdan kuşkulu uygulayıcılar tarafından istismar edilmesi nedeniyle analitik çevrelerde itibarını yitiren “düzeltici duygusal deneyim” fikrinden çok da uzak değildir. Regresyonun rolüne ilişkin tartışmalar, duygusal deneyime karşı yorumlamayı, teknik beceriye karşı ilişkiyi ve analizin entelektüel içeriğine karşı duygulanımsal içeriğini savunanlar arasındaki tartışmaları şekillendirmeye devam etmektedir.
Bu tartışmalarda, son derece önemli olan hastanın bakış açısı gözden kaçabilir. Daha önce yaşanmış güçlükleri yeniden deneyimlemek, analizin regresif olanaklarından etkilenenler için bile özünde acı vericidir. Hastalarımız hayatta kalmayı başarmış kişilerdir. İyi ya da kötü, geçmişte yaşadıkları güçlüklerle başa çıkmanın yollarını bulmuşlardır. Entelektüelleştirme ve rasyonalizasyon, acıyı engellemenin son derece etkili yollarıdır; madde ve alkol kötüye kullanımından, kompulsif cinsellikten ve diğer risk alma biçimlerinden söz etmeye bile gerek yok. Hasta daha mutlu yaşamayı ve iyileşmeyi arzulayabilir, ancak analizin açığa çıkardığı düşünceler, arzular ve ihtiyaçlar beraberlerinde mahcubiyet ve utanç getirir. Hastanın bir yanı, semptomları olmadan yaşamaktansa onlarla birlikte kendisini daha iyi hissedecektir. Regresyon karşıtı işlev katılaşır ve bir direnç kaynağı hâline gelir (Sandler ve Sandler, 1994). Bunun sonucunda, hastaların uzun süredir gömülü kalmış duygularını ifade etmenin getirdiği rahatlama ile değişime direnme arasında iki yöne çekildiklerini hissettikleri bir çatışma durumu gelişebilir: “ve daha kötüsüyle karşılaşma korkusuyla, Dadı’ya her zaman sımsıkı tutun. (Belloc, 1907)
Direnç
Hasta merkezli bir perspektiften bakıldığında, Freud’un bu bölümün başında ifade edilen “direnç” [resistance] kavramı sorunlu bir kavramdır. Bu kavram, kişilerin güçlüklerinin üstesinden gelmelerine yardımcı olması için başvurdukları analitik süreci bizzat kendilerinin engelleme biçimlerine gönderme yapar. Direnç, olguların bilinçli olarak gizlenmesinden bilinçdışı güdülenimlerle ortaya çıkan eyleme vurmaya (bkz. Bölüm 9), duygulanımdan yoksun entelektüelleştirmeden kontrolsüz “duygusal dışavurum”a, seanslara gelmemekten obsesif bir dakikliğe, yalnızca analitik ilişki hakkında konuşmaktan bu ilişkinin önemini reddetmeye, ilişkiyi erotize etmekten duygusal açıdan cansızlaştırmaya, yeni belirtiler geliştirmekten mevcut belirtilerin hızla ortadan kalkmasına ve sağlığa kaçışa kadar uzanan çok çeşitli biçimlerde kendini gösterir.
Freud (1926), direnci bastırma direnci [repression resistance], ikincil kazanç direnci [secondary gain resistance], aktarım direnci [transference resistance], yineleme zorlantısı direnci [repetition-compulsion resistance] ve süperego direnci [superego resistance] olarak sınıflandırmıştır. Direncin diğer boyutları arasında “karakter direnci” [character resistance] (Reich, 1933), sınırda ve narsisistik hastalarda büyüklenmeci benlik saygısının sürdürülmesi (Kernberg, 1988; Kohut, 1984; Rosenfeld, 1971), kırılgan bir kimliğin korunması (Erikson, 1968), içsel güvenliğin zorunluluğu (Sandler, 1968) ve yaşantıların bütünleştirilmesinden kaçınmak amacıyla bölmenin sürdürülmesi(Thomä & Kächele, 1987) yer alır. Bunlardan bazılarını ayrıntılı olarak ele alacağız.
Bastırma direnci
Bastırma direnci, “bilmeme” gereksiniminden, Bion’un terimleriyle “eksi K”den kaynaklanır. Anıların, geçmişte yaşanmış duyguların ve fantezilerin ortaya çıkması, hastanın içsel dengesini bozma tehdidi oluşturur. Analistin müdahaleleri bilinçdışının bastırılmış içeriklerini yüzeye ne kadar yaklaştırırsa, hasta açısından tehlike ve direnç de o kadar artar. Analist, müdahalelerini bastırılmış içeriklerin ve duygulanımların hasta tarafından tolere edilebilir bir biçimde yüzeye çıkmasına olanak sağlayacak şekilde ayarlamalıdır. Bu gömülü duyguların kendileri de bir direnç hâline gelebilir ve “ikincil kazanç” [secondary gain] durumunda, ortaya çıkan belirtiler başlı başına bir yaşam biçimine dönüşür.
Örnek: Acımasız bir hastalık
Depresyondaki bir hastada, analize başlamasından kısa bir süre sonra mide bulantısı ve midesinde sürekli bir doluluk hissi gelişti. Hasta, şişkinlik hissettiğinden yakınıyor ve belirtilerinden analisti sorumlu tutuyordu. Analizin sağlığına zarar verdiğini ileri sürüyor ve fiziksel durumuna yardımcı olamamasını küçümseyici bir dille eleştiriyordu. Aile hekimine başvurdu, ancak ilaçlar herhangi bir rahatlama sağlamadı. Sürekli eleştirilere maruz kalan analist, kendisini çıkmaza girmiş hissediyor, hatta hastanın kendisine yönelik bitmek bilmeyen saldırılarından zevk aldığını düşünüyordu. Hastanın kendisiyle fiziksel olarak “ilgilenilmesi” yönündeki arzusunu, analistin bunu yapmamasından duyduğu hayal kırıklığını ve analistin yorumlarıyla kendisini “zorla beslediğini” hissetmesini yorumladı. Bu yorum kuşkusuz kısmen doğru olmakla birlikte, hastanın yalnızca kendisini değil, kendisine yardım etmeye çalışanları da cezalandırdığı sadomazoşistik ıstırabı gözden kaçırıyordu. Bu durum, hastanın çocukluğuyla bağlantılıydı. Hastayı tek başına büyüten annesi, kronik olarak hasta ve bakıma muhtaç biriydi; hastanın kendisine hizmet etmesini ve her isteğine anında karşılık vermesini talep ediyordu. Süpervizyon desteğiyle analist, kendisinin hasta ve aynı zamanda duyguları ve ihtiyaçları yok sayan bir anne karşısındaki çaresiz çocuk rolünü üstlendiği bir aktarım senaryosunun sahnelendiğini fark etti. Analist, hastasına, çocukken kendisini ne kadar çaresiz, kaybolmuş ve destekten yoksun hissettiğini kendisine gösterdiğini öne sürdü. Bu müdahale, direnci, hastanın korku ve öfke duygularını somatizasyonlar yerine duygulanımlar olarak deneyimlemeye başlayabilmesine ve analiste yönelik, gerileyici nitelikte de olsa daha uygun bir bağımlılık geliştirebilmesine olanak sağlayacak ölçüde değiştirdi.
Aktarım direnci
Aktarım direnci, direnç kavramını terapötik ilişki bağlamına yerleştirir ve çoğunlukla analist-hasta ilişkisine ya da bu ilişkiden herhangi bir biçimde söz edilmesine yönelik düşmanlık veya kayıtsızlık şeklinde kendini gösterir. Hastalar, dış dünyada yaşanan olaylara ilişkin anlatıları ile terapötik durum arasında bağlantılar kurmaya yönelik girişimleri reddederler. Bunun analist tarafındaki karşılığı, analistin kendisini hastadan giderek duygusal olarak uzaklaştırdığı ve “habis gerileme” ya da “borderline patoloji” gibi küçümseyici terimlere sığınarak kendisini savunduğu “karşıdirenç” [counterresistance] (Stone, 1973) biçiminde ortaya çıkabilir. Hasta ile analist arasında her zaman belirli ölçüde karşılıklı uyum sağlanması gerekir. Bu başarıyla sağlansa bile hastalar analiste yönelik güçlü, kontrol edilemeyen saldırgan ya da erotik duygular geliştirebilir ve bu duygular sonunda hayal kırıklığına ve analizi bırakmaya yol açabilir (bkz. Bölüm 10). Bazı analizlerin başarısızlığını açıklamakta güçlük çeken Freud (1920), bu tür “habis” dirençleri, ne pahasına olursa olsun mevcut durumun değişmeden sürdürülmesinde ısrar eden psikobiyolojik bir olgu olarak gördüğü “yineleme zorlantısı”na [repetition compulsion] bağlamıştır (krş. Barratt, 2019).
Süperego direnci
Süperego direnci, bazı hastaların durumlarını mazoşistik bir biçimde, uzun süre boyunca acı çekmeye katlanarak ve görünürde pek az değişme isteği göstererek kabullenmeleri sürecine gönderme yapar. Freud (1918), “Kurt Adam” vakasında, her ilerleme kaydedildiğinde belirtilerin, çoğu zaman daha da şiddetlenerek, geri döndüğünü fark etmiştir. Başlangıçta bunu yalnızca bir karşı gelme olarak değerlendirmiş, ancak daha sonra yorumlarının isabetliliğine verilen paradoksal bir tepki [paradoxical reaction] olarak düşünmüştür. Bu, saldırgan süperegonun hastanın kendi demirden pençesinden kurtularak sağlığa yönelmesine “izin vermediği”, bilinçdışı mazoşistik bir eğilim olan negatif terapötik tepkidir [negative therapeutic reaction] (Freud, 1923).
Negatif terapötik tepkiler, özerklik iddiasının (“Bunu sen benim anlamamı istediğinde değil, kendi uygun gördüğüm zamanda anlayacağım”); bağımlı kalma arzusunun (“İyileşmeye başlarsam bu, ayrılmak zorunda kalacağım anlamına gelir”); ya da hasedin (“Benim hakkımda bu kadar çok şeyi anlayabildiğini kabullenmeye katlanamıyorum”) dışavurumları olarak düşünülebilir. Güdülenmeye daha az vurgu yapan bir açıklama ise yerleşik savunmalardan vazgeçmenin anksiyeteyi harekete geçirdiği ve hasta, anksiyeteyle başa çıkabilmek, daha olgun bir savunma repertuvarı ve daha karmaşık bir ruhsal örgütlenme geliştirebilmek için analistine (ve kendisine) bütünüyle güvenene kadar “enkaza tutunma”nın daha güvenli bir seçenek gibi görünebileceğidir. Genel olarak direnç kavramı, “kopma ve onarım” (Safran ve ark., 2011) çerçevesinde formüle edilebilir. Hangi biçimde ortaya çıkarsa çıksın, direnç üzerinde durulmalıdır; çünkü direnç, terapötik müdahale için bir dayanak noktası oluşturur. Hastaların en fazla çıkmaza saplandıkları alanlar, değişime en çok gereksinim duydukları alanlardır.
Örnek: Dakiklik konusunda titiz bir hasta
30 yaşındaki bir kadın, çocukluğunda ölüm tehlikesi yaratacak kadar şiddetli astım geçirmiş ve ergenlik döneminde tecavüze uğramıştı. Seansları boyunca düzenli aralıklarla saatine bakıyor ve seansları her zaman bir dakika erken bitirmekte ısrar ediyordu. Hastanın seansların bitişini kontrol etme gereksinimiyle yüzleştirilmesi (analist, analizin hasta için zorlu bir uğraş olmasına rağmen —düzenli olarak seanslara gelmek, serbest çağrışım yapmayı öğrenmek, korkularıyla yüzleşmek vb.— seansları sonlandırmanın hastanın değil, kendisinin “görev”i olduğunu belirtmişti) ve bu gereksinimin hem tecavüz sırasında yaşadığı dehşetle hem de aşırı anksiyeteli annesinin yanında gevşeyememesiyle ilişkilendirilmesi, terapötik ilişkide daha fazla güven gelişmesini sağladı.
Sonunda, seans süresince saatini çıkarmaya başladı. Daha sonra, duygusal gereksinimleriyle daha fazla temas kurabildiğinde, saatini kolunda tutabilir ve seansı analistin sonlandırmasına izin verebilir hâle geldi. Bununla birlikte, sonlandırma kararını tek taraflı olarak verdi. Ancak bu zamana kadar belirgin ölçüde iyileşmişti ve korkularını, ayrıca kendisine yeterince ilgi ve dikkat gösterilmiş olduğu yönündeki düşüncesini tartışabilecek durumdaydı.
Bu arada, bu durum muhtemelen hastanın hâlâ kendisini yoksun bırakılmış hissettiği anlamına geliyordu. Derin bir gerileme düzeyinde, sınırsız bir sevgiye gereksinim vardır ve “hakkaniyet” analitik denkleme dahil değildir; muhtemelen dahil de olmamalıdır.
Terapötik müdahaleler yelpazesi
Psikanaliz, başlangıcından bu yana, iyileşmenin temel aracı olarak bir yanda içgörüyü ve yorumlamayı, diğer yanda ise analistle kurulan duygusal ilişkiyi gören yaklaşımlar arasında gidip gelmiştir. Zaman zaman yaratıcı bir nitelik taşıyan bu kutuplaşma, analistleri birbirinden ayırmış, farklı ekollerin ortaya çıkmasına yol açmış ve sert bölünmelere neden olmuştur. Daha önce belirtildiği gibi, 1950’lerde Alexander’ın “düzeltici duygusal deneyim” kavramını kullanması gözden düşmüş ve yorumlama üstünlük kazanmıştır. Ardından Balint ve Winnicott, özellikle ödipus öncesi sorunların ele alınmasında “yeni deneyim”in önemini yeniden vurgulamışlardır. Wolff (1971), analistin “birlikte olma” [being with] ve “bir şey yapma” [doing to] rollerini karşılaştırmış ve bunların eşit derecede önemli olduğunu ileri sürmüştür. Nesneyle “birlikte olma”, daha alıcı nitelikteki dişil öğeye; nesneye yönelik “bir şey yapma” ise daha etkin nitelikteki eril öğeye dayanır. Bununla birlikte, cinsiyetleri ne olursa olsun, analistlerde her iki öğe de bulunur. “Bir şey yapma” rolünün aşırıya kaçması, hastayı kendi yanıtlarını ve çözümlerini keşfetme fırsatından yoksun bırakarak gelişimsel süreci sekteye uğratabilir. Buna karşılık, “birlikte olma” rolüne aşırı ağırlık verilmesi, gelişimi desteklemek için gerekli olan meydan okumayı ve düşünsel titizliği sağlamada yetersiz kalabilir.
Tartışma hala sürmektedir. Çağdaş Freudcu ve Kleincı psikanalistler yorumlamayı vurgularken, kendilik psikolojisi, ilişkisel ve bağımsız yaklaşımlar sözel olmayan empatinin ve duygusal uyumlanmanın kendi başlarına terapötik olduğunu kabul eder. Kohut (1984), bir yorumun içeriği ile sunuluş biçimi arasında ayrım yapmıştır. Yorumun içeriği ne kadar uç ya da isabetsiz olursa olsun, uygun bir ses tonuyla sunulduğunda etkili olabileceğini ileri sürmüştür (krş. 1. Bölüm).
Seans odasının gerçeklikleri açısından bakıldığında, bu ikilik yapay görünmektedir: Analitik çalışmanın içeriği ve yürütülüş biçimi iç içe geçmiş ve birbirinden ayrılmaz niteliktedir (Wallerstein, 1992; ayrıca bkz. bu bölümün ilerleyen kısımları). Terapötik ortamın sağladığı güvenlik ve analistin ölçülü, dikkatli dinleyişi, psikoterapi sürecinin arka planının bir parçasını oluşturur. Bunlar, hastaların henüz filizlenmekte olan güven duygularını pekiştirmelerine, yardımsever ve düşünceli bir nesneyle özdeşim kurmalarına ve bu nesneyi içselleştirmeye başlamalarına olanak tanır. Bu da hastaların kendileri üzerine daha derinlemesine düşünebilmelerini ve en azından geçici olarak yorumları kabul edebilmelerini sağlar. Analistin kapsayıcı işlevi (Bion, 1959, 1962, 1963), hastanın kendiliğinin yansıtılan yönlerini bir araya getirip bütünleştirerek bu süreçte temel bir rol oynar. Analistin yansıtılan bu parçaları anlama ve onlara anlam kazandırma kapasitesi, söz konusu parçaların daha katlanılabilir bir biçime dönüştürülerek yeniden içe yansıtılmasına ve böylece daha gelişmiş ve genişlemiş bir kendilik duygusuna katkıda bulunmasına olanak tanır.
Psikanaliz zanaatı [craft of psychoanalysis] ve ustalığı, “birlikte olma” ile “bir şey yapma” arasında uygun dengeyi kurmaktan oluşur. Aktarım yorumunun aşırı derecede önemsenmesi, onaylama, geçerli kılma, hatta övgü ve destek gibi diğer etkenlerin ihmal edilmesine yol açmıştır. Kuramsal yönelimleri ne olursa olsun, başarılı analistlerin çoğu esnek bir biçimde çalışır; psikoterapi süreci boyunca yorumlayıcı çalışma ile destekleyici müdahaleler arasındaki denge, destekten, onaylamadan, güvence vermeden ve empatiden cesaretlendirmeye, ayrıntılandırmaya, netleştirmeye, yüzleştirmeye ve yorumlamaya doğru sürekli olarak değişir.
Genel olarak, müdahale bu sürekliliğin yorumlayıcı ucuna ne kadar yakınsa, psikoterapi de o kadar “psikanalitik” nitelik taşır. Buna karşılık destek , onaylama ve güvence verme, genellikle ayrıntılandırmayı teşvik eden veya daha fazla keşfi harekete geçiren düzenli “hı hı” ve “aa” gibi sesli tepkiler aracılığıyla iletilir. Aktarım içinde böyle algılanabilseler de analistler ne insanlık dışı varlıklardır ne de insanüstü varlıklardır. Çoğu analist, kişisel bir başarısızlık ya da yas yaşantısı karşısında uygun bir anlayış ve yakınlık gösteren tepki verecektir. Bu tür müdahaleler, hafif sözel araya girişler veya anlayış belirten kısa sesli tepkilerle birlikte, analistin hâlâ orada olduğunu, canlılığını koruduğunu, dinlediğini, anlatılanları takip ettiğini ve anlamaya çalıştığını gösterir (Rycroft, 1985).
Empati, analistin hastaya uyumlandığının bir göstergesidir ve çoğu zaman sözcüklerle ifade edilmese de “Sizi dinlerken, size bu şekilde davranıldığında gerçekten çok incinmiş olduğunuzu hissediyorum” gibi ifadelerle kendini gösterebilir. Bir analist ekolünün diğerinden daha empatik olması pek olası görünmemektedir; ancak kendilik psikolojisinde (Kohut, 1977, 1984) empati, yalnızca yorumlamanın bir öncülü olarak değil, merkezi bir unsur olarak görülür. Empatiye yapılan bu vurgu, bazı ego psikologlarının oldukça katı yorumlama tekniğini dengelemek amacıyla ortaya çıkmış olabilir; ancak aynı zamanda temel kuramsal tema olarak çatışmadan eksikliğe doğru bir yönelimi de temsil eder (bkz. 3. Bölüm).
Müdahaleler yelpazesinde ilerledikçe, detaylandırma [elaboration] genellikle netleştirmenin [clarification], hatta yüzleştirmenin [confrontation] öncülü olarak kullanılır. Detaylandırma teknikleri, yanıtlanması olanaksız olabilen ve çoğu zaman yalnızca rasyonalizasyonu harekete geçirmeye yarayan doğrudan bir “Neden?” sorusundan ziyade, genellikle “Bu size ne düşündürüyor?”, “Bu size herhangi bir şeyi hatırlatıyor mu?” veya “Bununla ilgili aklınıza başka bir şey geliyor mu?” gibi açık uçlu sorular biçimini alır. Netleştirme ise hastanın söylediklerinin analist tarafından işlenerek yeniden formüle edilmesi ve hastaya geri yansıtılmasıdır; böylece daha tutarlı bir bakış açısı sunulur, ancak yüzleştirmede olduğu gibi hastanın mevcut bakış açısına meydan okunmaz. Yüzleştirme mutlaka saldırgan olmak zorunda değildir ve sorgulayıcı ancak kararlı bir biçimde gerçekleştirildiğinde daha etkili olması muhtemeldir. Örneğin, “Konuşulması sizin için fazlasıyla acı verici olan bazı şeyler olduğunu hissediyorum.” Son olarak yorumlama [interpretation], genellikle analistin algıladığı bir anormalliğe, çarpıtmaya, tutarsızlığa veya yanlış algılamaya işaret ederek yüzleştirme ve meydan okuma öğelerini içerir. Daha örtük bir yaklaşımın mı yoksa doğrudan yüzleştirmenin mi tercih edileceği, altta yatan sorunların şiddetinin yanı sıra hastayla kurulan ilişkinin durumuna da bağlıdır. Doğrudan ya da dolaylı biçimde kendine zarar verici davranışlarda bulunma riski taşıyan hastanın, analistin görüşü konusunda hiçbir kuşkusu kalmamalıdır: “Seanslarınıza gelmeden önce neden esrar kullanma gereksinimi duyduğunuzu gerçekten derinlemesine anlamamız gerekiyor. Bu bize önemli bir şey söylüyor, ancak aynı zamanda değişim olasılığını tehlikeye atma riski de taşıyor.”
Örnek: Meydan okuyan bir yorum
Annesi kısa süre önce ölmüş olan 40 yaşındaki bir kadın, seansa geldiğinde yağmur ormanlarına, bunların insanlar tarafından tahrip edilmesine ve çevrenin yok oluşuna ilişkin kaygılarından söz etti. Hastanın sık sık kendisini kestiğini ve intihar girişiminde bulunduğunu bilen analist, çevreye ilişkin kaygılarını kabul etmekle birlikte, annesinin kaybının ardından yaşadığı kişisel yıkım duygusundan ve zaman zaman annesinin ölmesini dilemiş olmasından kaynaklanan suçluluk duygularından kaçınıp kaçınmadığını sorguladı. Tüm bu duygular, hastanın kendisini kesme ve yok etme isteği duymasına neden oluyordu.
Yorumlama
Yorumların, tümü analitik çalışmanın merkezinde yer alan birçok işlevi vardır. Bunlar arasında hastanın daha önce göremediği şeyleri görmesini sağlamak, “içruhsal algı alanı”nı (Rycroft, 1958) genişletmek, anlaşılmaz olanı anlaşılır kılmak, daha önce anlamsız görünen şeylerde anlam bulmak, daha önce hissedemediği duyguları hissedebilmesini sağlamak ve gerilemeyi ilerlemeye dönüştürmek yer alır.
Yorumlama, en basit biçimiyle, hastanın daha önce farkında olmadığı ya da bilinçdışında kalan bir şeyi bilinçli hâle getirir: “idin olduğu yerde ego olacaktır” (Freud, 1923, s. 80). Belki de daha doğru bir ifadeyle, yorumlama bilinçöncesinde olanı açığa çıkarmayı amaçlar. Freud, analistlere yorumlarını bilinçli ve apaçık olan ile derinlerde gömülü olan arasında bir düzeyde yapmalarını; yalnızca hastanın bir şeyi neredeyse bildiği, ancak tam olarak kavrayamadığı durumlarda yorumda bulunmalarını salık vermiştir.
Malan/Menninger üçgenleri
Yorumlamanın kuramsal amaçları açık olmakla birlikte, uygulamada yorumun biçimini, zamanlamasını ve türünü tanımlamak daha güçtür.
Bu konuda yararlı bir çerçeve, ilk olarak Menninger (1958) tarafından tanımlanan ve Malan (1979) tarafından geliştirilen “iki üçgen” [two triangles] yaklaşımıdır. Çatışma Üçgeni, Savunma, Anksiyete ve Gizli Duygu bileşenlerinden oluşur. Yukarıdaki örnekte hastanın savunması, çevre sorunlarıyla zihinsel düzeyde meşgul olmasıydı (bu ilgi kendi başına takdire değer olmakla birlikte, hastanın analiziyle doğrudan ilişkili değildi). Bu meşguliyet, hastanın dikkatini gizli kayıp ve suçluluk duygularıyla ilişkili, baş edilmesi güç anksiyeteden uzaklaştırıyordu. Kişi Üçgeni ya da İçgörü Üçgeni, kişinin Ötekilerle (şimdiki zaman veya yakın geçmiş), Aktarımda (seansın şimdi ve buradasında) ve Ebeveynle (uzak geçmiş) kurduğu ilişkileri ele alır. Yukarıdaki örnekte “öteki” tahrip edilmiş çevreydi; ebeveyn boyutunda ise hastaya gereksinim duyduğu güvenlik duygusunu sağlayamayan ebeveyn yer alıyordu. Aktarım ise kişinin ya hastanın yanında (suç ortağı) ya da karşısında (yıkıma uğrayan kişi) olduğunu örneklendiriyordu. Her iki durumda da kişinin kendine ait bir zihne sahip olması kolay değildi ve bu da hastanın yaşadığı ikilemi yansıtıyordu.
İki üçgen birbiriyle bağlantılıdır; çünkü Çatışma Üçgeni’ndeki gizli duygu, Kişi Üçgeni’nin herhangi bir boyutuyla ilişkili olabilir. Yorumlama genellikle iki üçgenin bileşenlerini bir arada içerir ve analist, herhangi bir anda hangi bileşenlerin ele alınması gerektiğine karar vermelidir. Her iki üçgenin bütün bileşenlerini kapsayan “tam bir yorum” [complete interpretation] nadiren yapılır. Hasta ve analist, seans içindeki gerilime bağlı olarak üçgenlerin farklı bileşenleri arasında hareket ederler.
Analizin başlangıcında odak, şimdiki zaman veya yakın geçmiş üzerinde olabilir; çünkü güncel yaşam koşulları kolaylıkla ele alınabilir ve hastayı analize yönelten etkenler de büyük olasılıkla bunlardır.
Örnek: Savunma–anksiyete bağlantısı
Reklamcılık sektöründe yönetici olarak çalışan bir hasta, kadınlarla ilişkilerinin yakın ve romantik olmaktan çıkıp sürekli çatışmalı bir hâle dönüştüğünden ve bu süreçte ilgisiz ve soğuk olmakla suçlandığından yakınarak analize başvurdu. Mevcut partneri, hastanın giderek kendisinden uzaklaştığından şikâyet ediyordu. Hasta, bunun her zaman evlilik ve yaşam boyu bağlılık olasılığının gündeme geldiği bir noktada ortaya çıktığını fark etmişti. Hasta aynı zamanda birçok kez iş değiştirmişti. Her defasında işinde başarılı olmuş gibi görünmesine karşın, becerilerinden tam olarak yararlanabileceği bir aşamaya gelmeden aniden istifa ediyordu. Analist, hastanın ilişkiye girme ve yakınlık kurma konusunda yaşamının farklı alanlarına yayılan anksiyeteleri olup olmadığını düşündü ve iş değiştirmeleriyle evlilikten duyduğu yoğun korku arasındaki paralelliğe dikkat çekti. Hastanın başvuru nedeni olan sorun ile yaşamının diğer yönleri arasında kurulan bu basit, ancak hastanın o zamana kadar fark etmediği anlaşılan bağlantı, hasta ile analist arasındaki uyumun derinleşmesini sağladı. Malan (1979), bu tür bir gelişmeyi yorumların “doğruluğ”unun ya da yanlışlığının bir göstergesi olarak değerlendirmektedir.
Giderek güncel durum ile gelişimsel geçmiş arasında bağlantılar kurulur ve geçmişten taşınan ya da çözümlenmemiş çatışmaların günümüzdeki duygu ve davranışları nasıl etkilediği ortaya konur.
Örneğin devamı: Gizli duyguların açığa çıkarılması
Hasta, okul arkadaşlarından ve onlara karşı yakınlık duyguları hissedip hissetmediğinden söz etmeye, aynı zamanda ebeveynleri arasındaki ilişkiyi keşfetmeye başladı. Ebeveynlerinin birbirlerine nadiren şefkat gösterdiklerini düşünüyordu; buna karşılık annesi kendisine özellikle sevecen davranmıştı. Ancak annesi, hasta yedi yaşındayken anlaşılmaz bir biçimde evden ayrılmış ve onu babasıyla bırakarak iki yıl boyunca dünyayı dolaşmıştı. Hasta, annesi döndüğünde her şeyin “sanki hiçbir şey olmamış gibi” normale dönmesini istediğini hatırlıyordu. Kendini bir şekilde farklı hissediyor ve odasında tek başına çok fazla zaman geçirmeye başlıyordu. Annesi onunla oynamaya ya da kendisine şefkat göstermeye çalıştığında ise onu uzaklaştırıyordu. Analist, hastanın annesine karşı yaşadığı duyguların yeniden ortaya çıkmasını önlemek için artık kız arkadaşlarını kendisinden uzaklaştırmak zorunda hissettiğini öne sürdü. Bu, şimdi ile geçmiş arasında kurulan bir bağlantıydı. Hasta, annesinin dönüşünden hiç etkilenmemiş gibi hissettiğini, neredeyse annesinin orada olup olmamasını umursamadığını hatırladı. Ardından yoğun duygulara kapıldı: Annesinin ani ayrılışından önce aralarındaki yakınlığı ve annesinin yokluğunda yaşadığı şaşkınlık ve anlam verememe duygusunu yeniden deneyimledi. Annesinin neden bu kadar aniden ayrıldığına ilişkin hiçbir fikri olmadığını ve bu konunun aile içinde bir tabu olduğunu hatırladı.
Analistle kurulan ilişki yoğunlaştıkça, aktarım–karşıaktarım etkileşimi başlangıçta daha örtük bir biçimde, ancak zamanla giderek artan bir yoğunlukla ön plana çıkar. Böylece Kişi Üçgeni’nin tüm bileşenleri yorumlamaya açık hâle gelir.
Örnek: Kişi Üçgeni: Ebeveyn–aktarım bağlantısı
Bundan kısa bir süre sonra analist, hastaya tatil tarihlerini bildirdi. İlk ara yaklaşırken hasta, kendisi dışında herkesin bir yerlere gittiğini ve kız arkadaşının da çalışmak üzere iki aylığına yurt dışına çıkacağını söyledi. Bu durum, terk edilme teması üzerinden Başkası (kız arkadaşı), Aktarım (analistin tatili) ve Ebeveyn (annenin terk edişi) arasında bağlantı kurmak için bir fırsat sunuyordu. Ancak zihinsel düzeyde anlamak, iyileşmeyle aynı şey değildir. Analistin, tıpkı annesi gibi hastanın güvenini kazandığı, sıcak bağımlılık duygularının gelişmesini sağladığı ve ardından onu terk ettiği yönündeki yorumuna rağmen hasta, aradan sonra kendisini duygusal olarak uzaklaşmış ve soğuk hissederek, psikoterapiyi sonlandırmak isteğiyle geri döndü. Analist, bu durumu hastanın annesi yurt dışı seyahatinden döndüğünde odasına çekilmesiyle karşılaştırdı.
Kişi Üçgeni ele alınırken Çatışma Üçgeni de dikkatle izlenmelidir. Yorumlamaya savunmadan başlanmalıdır; ancak yalnızca savunmaya işaret edilmesi, hastada yanlış bir şey yapıyormuş gibi eleştirildiği duygusunu uyandırabilir. Savunma ve anksiyete birlikte yorumlanmalı, tercihen gizli duyguya ilişkin bir ipucu da verilmelidir.
Örnek: Çatışma Üçgeni’ne dönüş
Analist, hastanın analize verilen araya gösterdiği tepki ile annesinin dönüşüne verdiği tepki arasında bağlantı kurarken, aynı zamanda hastanın mesafeli tutumunun savunmacı niteliğine odaklandı. Hastanın duygusal açıdan ulaşılmaz oluşunun altında, terk edilmeyle ilişkili acı verici duyguların yattığını öne sürdü. Hasta, analistin ara sırasında ne yapıp ne yapmadığını zerre kadar umursamadığını söyleyerek karşılık verdi. Analist ise görüşünde ısrar ederek bu tutumu, hastanın duygusal acısını düşünmekten kaçınmak amacıyla annesinin evden ayrıldığı dönemde neler yaptığını bilmek istememesiyle karşılaştırdı. Hasta aniden, analistin neler yaptığını aslında merak ettiğini açığa vurdu ve alaycı bir ses tonuyla, “Herhâlde eşiniz ve 2,2 çocuğunuzla harika vakit geçirmişsinizdir” dedi. Bu ifade, gizli bir anlama ilişkin ipucu taşıyordu. Anlaşıldığı üzere, annesi evden uzak kaldığı dönemde gerçekte yurt dışına seyahat etmemişti. Evlilik dışı bir ilişki sonucunda hamile kalmış ve kendi ebeveynlerinin yanına yerleşmişti. Hasta, varlığından haberdar olmadığı bir üvey erkek kardeşi olduğunu açıkladı. Bütün bunlar, ancak aktarım ilişkisi, hastanın analistin tatilini kiminle geçirdiği üzerine düşünmeye başlamasına yol açacak ölçüde yoğunlaştıktan sonra ortaya çıkmıştı. Bu gelişme de hastayı, geçmişi hakkında ebeveynleriyle açıkça konuşma konusunda cesaretlendirdi.
Yorumlamanın ardından savunmanın zayıflaması, başlangıçta anksiyetenin artmasına yol açabilir. Bu anksiyeteye karşı da savunmalar geliştirilecek ve bunların yeniden yorumlanması gerekecektir. Ancak serbest çağrışım süreci aracılığıyla bilinçdışı duygular giderek yüzeye çıkmaya başlar. Gizli anlamların erken yorumlanmasından kaçınılmalıdır. Bu tür yorumlar iyatrojeniktir [insan eli ile oluşan; müdahaleden kaynaklanan zarar verici etki]; hastanın ya analistle örtük bir iş birliği içinde görünürde “hemfikir” olmasına ya da yorumu anlayamamasına yol açar. Her iki durumda da hasta ile analist arasındaki uyum zayıflar. Bu durum, zihinselleştirme temelli psikoterapide mış gibi yapma modu [pretend mode] olarak bilinen zihinsel işleyiş biçimiyle ilişkilidir (bkz. Bölüm 10 ve 11). Amaç, savunmaları bütünüyle ortadan kaldırmak değil, onları yumuşatmak ve daha esnek hâle gelmelerine yardımcı olmaktır.
Çatışma Üçgeni’ndeki gizli duygular, yavaş yavaş ebeveyn-çocuk ilişkisindeki kökenleriyle bağlantılandırılmaya başlanır. “Benimle aynı fikirde olmadığınızda sizi reddedeceğimden korkuyorsunuz; belki de tıpkı babanızın yaptığı gibi” şeklindeki bir aktarım yorumu, şimdiki davranış ile geçmiş yaşantı arasında tek yönlü bir bağlantı olduğunu ima eder. Ancak belleğe ilişkin güncel nörobiyolojik bilgiler, psikanalitik Nachträglichkeit [sonradanlık] kavramını doğrulamaktadır (bkz. 3. Bölüm). Bu süreç, geçmişte kavramsallaştırıldığından çok daha dinamik ve çift yönlüdür (Fernyhough, 2013); geçmişe ilişkin anlatılarımızı şimdiki yaşantılarımızın ışığında oluştururuz. Klinik açıdan ise birincil süreç işleyişinin etkisi altında geçmiş ve şimdi iç içe geçer.
Hastanın analist tarafından uyandırılan şimdiki duyguları, sanki geçmişten kaynaklanıyormuş gibi görünebilir. Bu durum, “sahte anı sendromu” [false memory syndrome] (Hayne & Gary, 2006) olgusunu açıklayabilir ve Spence (1982, 1986) ile Schafer’ın (1983), psikanalizin “tarihsel hakikat” [historical truth] kadar tutarlı ve kendi içinde çelişkisiz bir anlatı geliştirmekle de ilgilendiği yönündeki görüşleriyle uyumludur.
“Değiştirici yorum“
Strachey (1934, 1937), aktarım ilişkisi içinde yapılan yorumlamayı değişimi sağlayan araç olarak görmüştür (bkz. 5. Bölüm).

