Kitap bölümü

· Çeviri

Semptom Örüntüleri: Öznel Deneyim (14. Bölüm)

Özgün metin: Vittorio Lingiardi ve Nancy McWilliams (Ed.)

Çeviren: Yusuf Bayalan

Ekim 26, 2026

Giriş

Bu bölümde ağırlıklı olarak Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı’nın beşinci baskısının gözden geçirilmiş metnindeki (DSM-5-TR; American Psychiatric Association, 2022) ve Uluslararası Hastalık Sınıflandırması’nın 11. revizyonundaki (ICD-11; World Health Organization [WHO], 2019) kategorilere başvurulmaktadır. Zaman zaman her iki sistemin önceki sürümlerine de (özellikle DSM’nin önceki sürümlerine; American Psychiatric Association, 1968, 1980, 1994, 2000, 2013) değinilmektedir. Son yıllarda, DSM ve ICD’ye olası alternatifler olarak başka sınıflandırma sistemleri de giderek daha fazla ilgi görmektedir. Örneğin, Hiyerarşik Psikopatoloji Taksonomisi [Hierarchical Taxonomy of Psychopathology] (HiTOP), psikopatolojiyi çok düzeyli bir hiyerarşi içinde düzenleyen, ampirik temellere dayalı, nicel ve boyutsal bir sistemdir. Bu sistemde olgular, özgüllük düzeylerine göre düzenlenmektedir (yani bir düzeydeki daha geniş bir boyut, alt düzeylerde daha özgül boyutlara ayrılabilmektedir) (Kotov et al., 2021). Klinik yararlılığına rağmen, HiTOP modelinin katkılarına S Ekseni’nde yer vermemeyi tercih ettik. Bu modelin geliştirilmesi hâlen devam etmektedir ve dikkate değer bazı istisnalar bulunmakla birlikte (bkz. Kotov et al., 2020; Watson et al., 2022), modelin kavramlarını ve klinik ortamlardaki uygulamalarını inceleyen çalışmaların sayısı hâlâ görece azdır.

DSM ve ICD, boyutsal ve çıkarımsal olmaktan ziyade, bilinçli olarak kategorik ve betimleyici bir yaklaşımı benimsemektedir. Bu sistemlerin klinik yararlılığı, bozukluklara ilişkin belirti listelerinin, söz konusu bozuklukların tanısını almış kişilerin yaşantılarını anlamak için yeterli olmaması nedeniyle sınırlıdır. Betimleyici ve kategorik kavramlara dayanan yöntemler, profesyonel müdahale gerektirebilecek durumlara ilişkin karmaşık insan deneyimlerini yeterince kapsayamaz. Aynı tanı kategorisinde yer alan bireyler, öznel yaşantıları bakımından büyük farklılıklar gösterebilir ve bu farklılıkların tedavi açısından önemli sonuçları vardır.

Kategorik, betimleyici ve “neo-Kraepelinci” nozolojinin sınırlılıkları, Stanley Greenspan’i ilk Psikodinamik Tanı Kılavuzu’nun (PDM Task Force, 2006) hazırlanmasına öncülük etmeye yöneltti. Bununla birlikte Greenspan, DSM ve ICD’nin yaygın kullanımı nedeniyle PDM’nin bu sınıflandırma sistemlerinde yer alan her bir tanısal kategoriyi ele alması ve hastaların her bir belirti örüntüsünü nasıl deneyimleme eğiliminde olduklarını betimlemesi gerektiğini düşünüyordu. Bu doğrultuda, belirli psikiyatrik tanılarla ilişkili öznel durumları duygulanımsal, bilişsel, bedensel ve ilişkisel örüntüler açısından betimliyoruz.

Tablo 14.1, burada ele aldığımız çeşitli durumlara ilişkin bölümleri ve alt bölümleri listeleyerek S Ekseni’ne genel bir bakış sunmaktadır.

Tablo 14.1. Yetişkinlerde Belirti Örüntüleri: Öznel Deneyim—S Ekseni

S1 Baskın Olarak Psikotik Bozukluklar [Predominantly Psychotic Disorders]

  • S1.1 Kısa Psikotik Bozukluk [Brief Psychotic Disorder]
  • S1.2 Sanrısal Bozukluk (“Saf Paranoya”) [Delusional Disorder (“Pure Paranoia”)]
  • S1.3 Şizotipal (Kişilik) Bozukluk [Schizotypal (Personality) Disorder]
  • S1.4 Maddeye Bağlı Psikotik Bozukluk [Substance-Induced Psychotic Disorder]
  • S1.5 Şizofreni ve Şizoaffektif Bozukluk [Schizophrenia and Schizoaffective Disorder]

S2 Duygudurum Bozuklukları [Mood Disorders]

  • S2.1 Süregiden Depresif Bozukluk (Distimi) [Persistent Depressive Disorder (Dysthymia)]
  • S2.2 Majör Depresif Bozukluk [Major Depressive Disorder]
  • S2.3 Siklotimik Bozukluk [Cyclothymic Disorder]
  • S2.4 Bipolar Bozukluklar [Bipolar Disorders]
  • S2.5 Annelikle İlişkili Duygudurum Bozuklukları [Maternal Mood Disorders]

S3 Anksiyeteyle İlişkili Bozukluklar [Disorders Related to Anxiety]

  • S3.1 Özgül Fobiler [Specific Phobias]
  • S3.2 Sosyal Anksiyete [Social Anxiety]
  • S3.3 Agorafobi ve Panik Bozukluğu [Agoraphobia and Panic Disorder]
  • S3.4 Yaygın Anksiyete Bozukluğu [Generalized Anxiety Disorder]

S4 Obsesif-Kompulsif ve İlişkili Bozukluklar [Obsessive–Compulsive and Related Disorders]

  • S4.1 Obsesif-Kompulsif Bozukluk [Obsessive–Compulsive Disorder]
  • S4.2 Beden Dismorfik Bozukluğu (Dismorfofobi) [Body Dysmorphic Disorder (Dysmorphophobia)]
  • S4.3 Biriktirme Bozukluğu [Hoarding Disorder]
  • S4.4 Trikotillomani ve Deri Yolma Bozukluğu [Trichotillomania and Excoriation Disorder]

S5 Olay ve Stres Etkeniyle İlişkili Bozukluklar [Event- and Stressor-Related Disorders]

S5.1 Travma ve Stres Etkeniyle İlişkili Bozukluklar [Trauma- and Stressor-Related Disorders]

  • S5.1.1 Uyum Bozuklukları [Adjustment Disorders]
  • S5.1.2 Akut Stres Bozukluğu ve Travma Sonrası Stres Bozukluğu [Acute and Posttraumatic Stress Disorders]
  • S5.1.3 Karmaşık Travma Sonrası Stres Bozukluğu [Complex Posttraumatic Stress Disorder]

S5.2 Dissosiyatif Bozukluklar [Dissociative Disorders]

  • S5.2.1 Depersonalizasyon–Derealizasyon Bozukluğu [Depersonalization–Derealization Disorder]
  • S5.2.2 Dissosiyatif Amnezi ± Füg [Dissociative Amnesia ± Fugue]
  • S5.2.3 Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu ve Diğer Belirtilmiş Dissosiyatif Bozukluk–1 [Dissociative Identity Disorder and Other Specified Dissociative Disorder–1]

S5.3 Konversiyon Bozukluğu [Conversion Disorder]

S6 Somatik Belirti ve İlişkili Bozukluklar [Somatic Symptom and Related Disorders]

  • S6.1 Somatik Belirti Bozukluğu [Somatic Symptom Disorder]
  • S6.2 Hastalık Anksiyetesi Bozukluğu (Hipokondriyazis) [Illness Anxiety Disorder (Hypochondriasis)]
  • S6.3 Yapay Bozukluklar [Factitious Disorders]

S7 Beslenme ve Yeme Bozuklukları [Feeding and Eating Disorders]

S8 Cinsellikle İlişkili Bozukluklar [Disorders Related to Sexuality]

  • S8.1 Parafilik Bozukluklar [Paraphilic Disorders]
  • S8.2 Cinsel İşlev Bozuklukları [Sexual Dysfunctions]

S9 Yıkıcı, Dürtü Denetimi ve Davranım Bozuklukları [Disruptive, Impulse-Control, and Conduct Disorders]

S10 Bağımlılıkla İlişkili Bozukluklar [Disorders Related to Addiction]

S10.1 Bağımlılıklar [Addictions]

  • S10.1.1 Maddeyle İlişkili Bozukluklar [Substance-Related Disorders]
  • S10.1.2 Davranışsal Bağımlılıklar (Kumar, İnternet Bağımlılığı, Seks Bağımlılığı) [Behavioral Addictions (Gambling, Internet Addiction, Sex Addiction)]

Uluslararası ve Kuzey Amerika Sınıflandırma Sistemleri

ICD-11 ve DSM-5-TR sınıflandırmalarının her ikisine de çeşitli nedenlerle yer veriyoruz. PDM-2 gibi PDM-3 de Kuzey Amerika’daki ve uluslararası kuruluşların ortak çalışmasının bir ürünüdür; DSM-5-TR, ICD-11’in getirdiği bir dizi yeniliği benimsemiştir; Amerika Birleşik Devletleri ise DSM tanılarının kaydedilmesinde nihayet ICD-9 (WHO, 1977) kodlarından ICD-10 (WHO, 1992) ve ICD-11 kodlarına geçmiştir. ICD, kodların ilk karakterini rakamdan harfe değiştirdiğinde, kullanılabilir kodların sayısını büyük ölçüde artırmıştır. Bu genişleme, DSM-III ve DSM-IV’te her türlü durum için kullanılan “başka türlü adlandırılamayan” (BTA) kategorisinin yerini, DSM-5-TR’de “diğer belirtilmiş” (son rakamı 8) ve “belirtilmemiş” (son rakamı 9) kategorilerinin almasında yansıtılmaktadır. DSM-5-TR de DSM-5 gibi, obsesif-kompulsif bozukluğun ve travma sonrası stres bozukluğunun (TSSB) kaygı bozukluklarından ayrılması gibi ICD-10’da yapılan bir dizi yeniden gruplandırmayı izlemiştir.

PDM-3’ün S Ekseni, bu yeniden gruplandırmanın büyük bölümünü önemli bir değişiklikle benimsemektedir: İkinci bir gruplandırma düzeyi eklenmiştir. Alt düzeydeki gruplar büyük ölçüde DSM-5-TR’dekilere karşılık gelmektedir. İkinci düzey ise DSM-5-TR’de örtük olarak bulunan ancak açıkça ifade edilmeyen, ICD-11’de ise açıkça belirtilen gruplandırmaya karşılık gelmektedir. ICD ve DSM’nin psikolojik sorunlara ilişkin tanımlamalarını, zihinsel ve duygusal ıstırabın çeşitli yönlerini açıklığa kavuşturmak için yararlı başlangıç noktaları olarak görüyoruz. Daha derinlemesine bir inceleme, bazı tanı kategorilerini birleştirebilir ve diğerleri arasında ayrımlar yapabilir.

Bu bölümü yetişkinliğe ilişkin tanısal profilimizde üçüncü sıraya yerleştirdik; çünkü belirti örüntüleri en iyi, hastanın genel kişilik yapısı, kişilik stilleri/bozuklukları ve zihinsel işlevsellik profili bağlamında anlaşılabilir. Anksiyete, depresyon ve/veya dürtü denetimi sorunları gibi belirtiler, daha kapsamlı bir duygusal güçlüğün parçası olabilir. Örneğin, geniş bir duygulanım ve istek yelpazesini temsil edememe (sembolleştirememe) gibi daha üst düzey bir sorunu olan hastalarda, dürtü denetimi ve duygudurum düzenlemesiyle ilgili sorunlar yaygındır. Belirli bir belirti örüntüsüne ilişkin önemli psikanalitik çalışmaların bulunduğu durumlarda, bu örüntünün kökenleri, anlamları ve aktarım, karşıaktarım ve tedavi açısından içerimleri hakkında görüşler sunuyoruz.

Belirli Öznel Deneyimlerin Ayırıcı Tanısı

Korku, anksiyete ve üzüntü gibi bazı belirtiler evrenseldir ve dolayısıyla psikiyatrik bozuklukların ve psikopatolojik olmayan durumların çoğunda da yaygın olarak görülür. Diğer belirtiler (örneğin, dokunsal halüsinasyonlar) ise daha nadir ve daha özgüldür; bu nedenle belirli bir belirti, çok uzun ya da çok kısa bir ayırıcı tanı sürecine yol açabilir. Belirtiler arasında, halüsinasyonlardan kaynaklanan sanrılarda olduğu gibi, özgül etkileşimler bulunabilir. Bu olağandışı öznel deneyimler, çoğu zaman psikolojik etkenlerle biyolojik altyapı arasındaki karmaşık etkileşimlerin sonucudur. Dolayısıyla, madde aracılı belirtiler ve başka bir tıbbi durumun neden olduğu belirtiler her zaman göz önünde bulundurulmalıdır. Diğer bazı örnekler şunlardır:

  • Anksiyete ve depresyon. Bunlar, en yaygın hoş olmayan öznel durumlardır ve hemen hemen her bozuklukta ortaya çıkabilirler. Görece tek belirtili, belirgin ya da özgül olduklarında, bir anksiyete bozukluğu veya depresif bozukluk tanısı konulabilir. Bunların şaşırtıcı biçimde bulunmadığı durumlarda ise klinisyenler bir “birincil kazanç” [primary gain] ya da özgül bir zihinsel işlev (örneğin, duygusal küntleşme, duygulanımın yalıtılması, güzel aldırmazlık [la belle indifférence], duygulanımın dissosiyasyonu) araştırmalıdır.
  • Somatoform belirtiler. Bunlar, özellikle psikolojik düşünme kapasitesi ve içgörüsü bozulmuş kişilerde, duygusal acının doğrudan bedensel ifadeleri olabilir. Belirtiler, otobiyografik bellek ve bağlamın eksikliği nedeniyle kökenleri belirsiz olan, geçmişte gerçekten yaşanmış olaylara ilişkin dokunsal travma sonrası yeniden yaşantılamaları [flashback] içerebilir. Klasik konversiyon bozukluklarında olduğu gibi, kabul edilemez bastırılmış dürtülerin bedensel olarak “ele verilmesi” biçiminde ortaya çıkabilirler. Keskin ağrıya karşı konversiyon anestezisi gibi negatif somatoform belirtiler, sıklıkla kendini yaralamaya eşlik eder ve bunun prognozunu kötüleştirir.
  • Halüsinasyonlar. Bu belirtiler, geniş bir ayırıcı tanı yelpazesine sahiptir. Görülme sıklığı azalan sırayla işitsel, dokunsal, görsel, koku ya da tat halüsinasyonları biçiminde ortaya çıkabilirler. İşitsel halüsinasyonlar, başka bir tanı konulmasını gerektirmeksizin, toksik veya epileptik psikozda, şizofrenide, kısa psikotik bozuklukta, manide, melankolide, travma sonrası stres bozukluğunda (TSSB), dissosiyatif kimlik bozukluğunda ya da çok ağır kişilik bozukluklarında ortaya çıkabilir. Görsel halüsinasyonlar da bu bozuklukların birçoğunda ve depersonalizasyon bozukluğunda (beden dışı deneyimlerde olduğu gibi) ortaya çıkabilir. Dokunsal halüsinasyonlar (negatif ve pozitif), özellikle travma sonrası ve dissosiyatif psikopatolojinin bileşenleri olarak yaygın biçimde görülür. Koku ve tat halüsinasyonları da benzer şekilde sıklıkla travma sonrası ya da dissosiyatif niteliktedir, ancak organik kökenli de olabilirler.
  • Sanrılar. Bunlar, başka bir tanı konulmasını gerektirmeksizin, toksik veya epileptik psikozda, şizofrenide, kısa psikotik bozuklukta, manide, melankolide, sanrısal bozuklukta ya da çok ağır kişilik bozukluklarında (geçici olarak) ortaya çıkabilir. Bazı sanrılara halüsinasyonlar eşlik eder. Zulmedici seslere ilişkin halüsinasyonlar, perseküsyon sanrılarına yol açabilir. Kişinin kendi düşüncelerini yüksek sesle işitmesi biçimindeki halüsinasyonlar, düşünce yayınlanması sanrısına yol açabilir. Kendini gerçek dışı ya da yabancı hissetmeye ilişkin negatif halüsinasyon, dünya dışı bir varlık olduğu sanrısını harekete geçirebilir. Somatik halüsinasyonlar, parazit istilası sanrılarına yol açabilir. Ve benzeri durumlar.
  • Amnezi. Organik durumlarda ortaya çıkabilir, ancak travma sonrası stres bozukluğunda (TSSB), dissosiyatif bozukluklarda ve borderline kişilik bozukluğunda (geçici olarak) da yaygın biçimde görülür.
  • Depersonalizasyon–derealizasyon. Bunlar, kuşkusuz, depersonalizasyon–derealizasyon bozukluğunun kendisinde ortaya çıkar, ancak şizofreniyi, ağır depresyonu, travma sonrası stres bozukluğunu (TSSB), panik atakları, dissosiyatif kimlik bozukluğunu ve ağır kişilik bozukluklarını (geçici olarak) da karmaşıklaştırabilir.
  • Uyku–uyanıklık belirtileri ve bozuklukları. Uyku–uyanıklık bozuklukları, uykuya dalma veya uykuyu sürdürmede güçlük (insomnia bozuklukları), aşırı uykululuk (hipersomnolans bozuklukları), uyku sırasında solunum bozukluğu (uykuyla ilişkili solunum bozuklukları), uyku–uyanıklık zamanlamasına ilişkin bozukluklar (sirkadiyen ritim uyku–uyanıklık bozuklukları), uyku sırasında anormal hareketler (uykuyla ilişkili hareket bozuklukları) ya da uykuya dalarken, uyku sırasında veya uyanma esnasında ortaya çıkan sorunlu davranışsal veya fizyolojik olayları (parasomni bozuklukları) içerir. ICD-11’de bütün bu bozukluklar, zihinsel, davranışsal veya nörogelişimsel bozukluklardan bağımsız, yeni ve ayrı bir bölümde bir araya getirilmiştir. Bu doğrultuda, söz konusu durumların öznel deneyimine ilişkin özgül bir betimlemeye yer vermemeyi, bunun yerine onları diğer bozukluklar arasında görülen transdiagnostik özellikler olarak anlamayı tercih ettik. Sabah erken uyanma, özellikle majör depresyonun göstergesidir. Uykuya dalmada güçlük, anksiyete bozukluklarında (örneğin, yaygın anksiyete bozukluğunda) yaygındır; ancak uykuya dalarken yeniden yaşantılamaların veya sonrasında kâbusların ortaya çıkacağına ilişkin travma sonrası dehşetten de kaynaklanabilir. Kalıcı uyku bozuklukları (hem insomnia hem de aşırı uykululuk), diğer ruhsal hastalıkların (madde kullanım bozuklukları ve davranışsal bağımlılıklar dâhil) daha sonra gelişmesi açısından risk faktörleridir (American Psychiatric Association, 2022).

İntiharla İlişkili Durumlar

İntihar niyetini, intiharla ilişkili davranışları ve intihar girişimlerini, hastaların öznel deneyimlerinin klinik değerlendirmesi açısından ciddi güçlükler olarak görüyoruz. İntihar, dünya genelinde önde gelen ölüm nedenlerinden biridir ve her yıl 700.000’den fazla ölüme yol açmaktadır (WHO, 2021). DSM-5-TR artık intiharla ilişkili kendine zarar verme, intihar amacı taşımayan kendine zarar verme ve intihar davranışı öyküsünün bildirilmesi için, psikiyatrik bir tanıya ek olarak ya da böyle bir tanı bulunmaksızın kullanılabilen bağımsız belirti kodları içermektedir. Ayrıca, her ruhsal bozukluk için “İntihar Düşünceleri veya Davranışlarıyla İlişki” başlıklı bir bölüme yer vermektedir. ICD-11, intihar davranışlarını “görünüm veya davranışla ilgili belirtiler veya bulgular” kategorisi altında, intihar düşüncesini ise daha geniş kapsamlı olan “düşünce içeriğiyle ilgili belirtiler veya bulgular” kategorisi altında ele almaktadır. Her iki sistem de çok çeşitli psikopatolojik belirtilerin intihar riski üzerinde önemli bir etkisi olabileceğini kabul etmektedir.

İntihar düşünceleri ve niyeti, klinik uygulamada tanımlanması ve yönetilmesi gereken, tanı kapsamında ve tanının ötesinde kendine özgü bir öznel deneyimi olan zihin-beyin işleyişi bozuklukları olarak kabul edilmektedir (Siegel, 2012). İntiharla ilişkili belirtiler, tipik “transdiagnostik” tutum ve davranışlardır; dolayısıyla, psikodinamik ve biyolojik literatürün büyük bölümünün işaret ettiği gibi, farklı zamanlarda birçok bozuklukta ortaya çıkabilirler. İntihar riski, “birincil tanı” ya da hastanın birincil tedavi talebi ne olursa olsun, her hasta için dikkatle değerlendirilmelidir. İntihar düşüncelerinin veya davranışlarının öznel deneyimi, aynı hastada yaşamı ya da tedavisi boyunca büyük ölçüde farklılık gösterebilir; bu tür düşünceler her zaman intihar girişimleri açısından birincil risk faktörü olarak değerlendirilmelidir. İntihar riskinin ve intiharla ilişkili durumların değerlendirilmesine yönelik klinik uygulama kılavuzlarının çoğu, klinisyenlerin belirtilerden ve tanıdan bağımsız olarak her hastada intihar riskini değerlendirmesi gerektiğini varsaymaktadır. Bu değerlendirme, hastanın öyküsünden çıkarılabilecek hem risk faktörlerine hem de koruyucu faktörlere ilişkin bilgilerin toplanmasını içeren karmaşık bir süreci gerektirir.

İntihar riski değerlendirmesinin temel taşlarından biri, motivasyonun, niyetin ve planlamanın doğru biçimde araştırılmasıdır. Önceki intihar girişimleri ve bunların gerçekleştiği koşullar, ailede intihar öyküsüyle birlikte tıbbi kayıtlardan değerlendirilmelidir. Kişinin intihar düşüncesi veya eylemini kendiliğinden açıklaması, intihar riskinin saptanması ve yönetilmesi açısından bir diğer yaşamsal faktördür (Hallford et al., 2023). Sosyodemografik, psikolojik ve klinik değişkenlerin birçoğu, bu tür bir açıklamada bulunma olasılığını etkileyebilir. Diğer faktörlerin (örneğin, psikiyatrik bir bozukluğun varlığı, kişilerarası işlevsellik, sağlıkla ilişkili damgalanma, ruh sağlığı okuryazarlığı) yanı sıra, kişinin intihar düşüncelerini veya eylemlerini kamusal ya da özel ortamlarda açıklaması, ilişkisel ve sosyal destek eksikliğinden, kendisi ve başkaları açısından olumsuz sonuçlar doğacağı korkusundan veya kişinin durumunu iyileştirmek için hiçbir şey yapılamayacağına ilişkin kaderci bir tutumdan bile etkilenebilir.

Hem eski hem de güncel literatür, intiharın çok faktörlü bir olgu olmasına rağmen, genetiğin intihar riskinin artmasında rol oynayabileceğini düşündürmektedir. Uluslararası bir bilim insanları konsorsiyumu, intihar girişimlerinin, psikiyatrik bozuklukların ve psikiyatrik olmayan risk faktörlerinin ortak genetik yapısını ayrıştırarak, bunların altında yatan genetik etkenlerin psikiyatrik bozukluklardan kaynaklanmadığını göstermiştir (Mullins et al., 2022). Bununla birlikte genetik, intihar riskini bütünüyle açıklamamaktadır. Aksine, genetik yatkınlıklar, aşağıdakiler gibi çevresel (psikososyal ve kültürel) faktörlerle etkileşime girmektedir:

  • Önceki intihar girişimleri
  • Herhangi bir psikiyatrik bozukluğun varlığı; özellikle depresif ve bipolar bozukluklar, anksiyete bozuklukları, şizofreni spektrumu bozuklukları ve belirli kişilik patolojileri (örneğin, borderline kişilik bozukluğu)
  • Maddeyle ilişkili ve bağımlılık bozuklukları
  • Travma, istismar veya ihmal öyküsü
  • Dürtüsel ve/veya saldırgan eğilimler
  • Bazı önemli fiziksel hastalıklar
  • İş ve/veya maddi kayıp
  • İlişkisel ve/veya sosyal kayıp (örneğin, yas, ayrılıklar vb.)
  • Ölümcül araçlara kolay erişim
  • Yardım arama davranışlarıyla ilişkili damgalanma
  • Özellikle ruhsal bozukluklar ve madde kullanım bozuklukları için sağlık hizmetlerine erişimin önündeki engeller
  • Kültürel ve dinsel inançlar (örneğin, intiharın soylu bir eylem olduğu inancı)
  • Medya ve sosyal ağlar aracılığıyla maruz kalınanlar da dâhil olmak üzere, intihar sonucu yaşamını yitirmiş kişilerin başkaları üzerindeki etkisi

Klinisyenler, hastaya intihar riski hakkında sorular yöneltirken dikkatli olmalıdır: Bu konudaki yakın tarihli bir meta-analitik çalışma (Hallford ve ark., 2023), intihar düşüncelerinin ve davranışlarının yüz yüze açıklanmasının hastalar için daha zor olabileceğini ve dolayısıyla çevrimiçi ya da yazılı açıklamaya göre daha seyrek gerçekleşebileceğini ortaya koymuştur. İntihar riski değerlendirilirken, değerlendirme araçlarında “Söylememeyi tercih ederim” gibi yanıt seçenekleri sunmak ya da yüz yüze görüşmede yanıtı erteleme yolları sağlamak (örneğin, “Şu anda bu soruya yanıt vermek istemiyorsanız sorun değil”), intiharla ilişkili düşünce ya da eylemlerini inkâr eden hastalarda riskleri belirlemek için yeni fırsatlar yaratabilir. Klinisyenler, güvene dayalı ve emniyetli bir atmosfer oluşturmak için gereken zamanı ayırarak soruları nazikçe ve sakince sormalıdır. Ancak değerlendirme sırasında aşırı çekingen davranmak, riskin ciddi biçimde olduğundan düşük değerlendirilmesine yol açabilir. Terapistler, olumsuz karşıaktarımlarına özellikle dikkat etmelidir.

İntihar riskinin klinik yönetimi güçtür. Klinisyenler, risk etkenlerini değerlendirdikten sonra Peters’ın (2000) bakım standardına uymalıdır. Bu standart şunları gerektirir: (1) intihar riskinin dikkatli ve kapsamlı biçimde değerlendirilmesi; (2) bu riski azaltabilecek klinik müdahalelerin planlanması ve uygulanması; (3) klinik vaka tartışmalarına katılınması (bu tartışmalar, kendine zarar veren ve dürtüsel hastalarda da yararlıdır). Eşlik eden tanılardan bağımsız olarak, intihar ya da kendine zarar verme riski taşıyan kişilerle güçlü bir ittifak kurmak zorunludur (Dunster-Page, Haddock, Wainwright ve Berry, 2017). Yeomans, Selzer ve Clarkin’in (1992, 1993), başlangıçta ağır kişilik bozuklukları ve dürtüselliği olan hastalar için geliştirdiği “sözleşmeye dayalı yaklaşım”, kişinin öyküsüne, önceki intihar girişimlerine ya da kendine zarar verme davranışlarına ve bireysel risk etkenlerine dayanarak hem genel hem de hastaya özgü yönergeler uygular. Sözleşme, hastaların intihar ya da kendine zarar verme dürtüleri yaşadıklarında izlemeleri gereken ayrıntılı talimatlar içerir; örneğin aile hekimlerinden yardım istemeleri ya da acil yardım hizmetlerini aramaları. Bu tür olayları tedavide konuşmaları beklense de akut durumlarda intihar riski taşıyan hastaların başvurması gereken kişi terapist değildir. Bu sözleşmeler, manipülasyonları önlemek ve ağır kişilik bozukluğu olan hastaların tedavilerini karakterize etme eğilimindeki, dönüşümlü olarak ortaya çıkan idealleştirme ve değersizleştirmeyle başa çıkmak üzere tasarlanmıştır. Bazı çalışmalar, sözleşmeye dayalı bu yaklaşımın kendine zarar vermenin şiddetini ve intihar riskini anlamlı ölçüde azalttığını bulmuştur.

Eş Tanı

Hem bilimsel hem de klinik açıdan, belirtilerin kategorik olmaktan çok bir süreklilik gösterdiğine ve bozukluklar arasındaki örtüşmenin istisna değil, kural olduğuna ilişkin güçlü kanıtlar vardır (Krueger ve Markon, 2006). Birden fazla belirti ve yaşantının varlığının kaçınılmaz olarak “eş tanı” oluşturduğunu varsaymıyoruz; bunun yerine bunları, ruhsal işleyişteki temel ve karmaşık bir bozulmanın ifadeleri olarak görüyoruz. Her kişinin belirtileri, başkalarındaki benzer örüntülerle ortak özellikler taşısa da kendine özgü bir imzaya sahiptir. Bununla birlikte, psikopatoloji araştırmalarının büyük bir bölümü, bozukluk kategorilerinin birbirinden ayrı olduğu ve belirti birleşimlerinin “eş tanılar” oluşturduğu varsayımı altında yürütüldüğünden (bkz. Aftab, Banicki, Ruffalo ve Frances, 2024), bu bölümde önemli bilimsel bulguları aktarırken bunları betimleyici, operasyonelleştirilmiş ölçütlere öncelik veren modellerin diliyle iletmek zorundayız.

Bu bölümün her bir seksiyonundaki klinik örnekler, hastaların içsel yaşantılarının özgül örüntülerini örneklemektedir. Bunlar kesin ya da tüm olasılıkları kapsayan örnekler değildir. Klinisyenleri, her hastanın kendine özgü öznel yaşantısını bireyselleştirilmiş bir vaka formülasyonunda yakalamaya teşvik ediyoruz. Bazı durumlarda araştırma bulguları, aşağıda sunulan gözlemleri desteklemektedir; diğer durumlarda ise konuya ilişkin ampirik çalışmaların yokluğunda, ele aldığımız her alanda uzmanlığı olan terapistlerin klinik deneyimlerinden yararlandık. Örneğin, kapsamlı klinik deneyim bizi karmaşık TSSB “tanısını” dâhil etmeye yöneltmiştir. Bu örüntülerden bazılarına biyolojik katkıları da ele alıyoruz. Zihin ile beyni diyalojik bir ilişki içinde, genler ile çevreyi ise sürekli etkileşim hâlinde görüyoruz.

Öznel Yaşantının Bağlamı: Zaman

Psikodinamik uygulayıcılar, belirtilerin hastanın bütün yaşam öyküsü ve yaşantısı içinde oynadığı rolle ilgilenirler. Belirtiler çoğu zaman bir tanıya işaret eder, ancak her zaman bir öykü de anlatırlar. Kişinin kendine özgü başa çıkma biçimini ifade ederler. Zamansal bir boyutları vardır: Neden şimdi? Ve bu tür bir ıstırap, bu kişinin geçmişi ve geleceğiyle nasıl ilişkilidir?

Gelişimsel Bağlam

Belirti örüntülerinin gelişimsel açıdan önemli yönleri, kişilik değişkenleriyle etkileşim içindedir. Yaşlı bir kadın, depresyonu 30’lu yaşlarındaki bir kadından oldukça farklı biçimde yaşayabilir ve bu nedenle farklı bir terapötik yaklaşım gerektirebilir. Formülasyon ve tedavi planı, hastanın öyküsü, bireysel yaşam olayları ve ailevi, toplumsal, ekonomik ve kültürel bağlamının yanı sıra yaşla ilişkili farklılıkları da dikkate almalıdır.

Mevcut Durumun Zamansal Yönleri

Bu belirtiler neden şimdi ortaya çıkıyor ve ne anlama geliyor? Klinisyenler, “ilk ve en kötü” üzerine düşünebilirler: Bir erkek depresyondaysa, ilk kez ne zaman böyle depresyonda olduğunu hatırlıyor? Bu, kendisini şimdiye kadar en depresif hissettiği dönem mi? “İlk ve en kötü”, düşüncelere ve ilişkilere de genişletilebilir. Bu soruyla ilk kez ne zaman meşgul olduğunu hatırlıyor mu? Bir zamanlar bu konuda şimdikinden daha fazla endişelenmiş miydi? İlk kez ne zaman bu tür bir kişilerarası çatışma içinde olduğunu hatırlıyor? Bu çatışma daha önce hiç şimdikinden daha ciddi olmuş muydu?

İki Dönemli Belirtiler

Geçmişteki bazı belirtiler bugün yeniden ortaya çıkabilir. Tetikleyici neydi? Kişinin öyküsünde “tamamlanmamış bir mesele”, stresli koşullar ya da belirli yaşam olayları altında yeniden etkinleşmiş olabilir; bu, bir saplanma noktasına gerilemedir. Özellikle tetikleyicinin başlangıçtaki meseleyle tematik bir yakınlığı varsa bu durum ortaya çıkabilir. Örneğin, bir erkeğin erken çocuklukta cinsel tacize uğraması o dönemde kafa karıştırıcı olmuş olabilir; ancak ergenlik geldiğinde ve cinsel niyet birdenbire yaşantısal olarak açıklık kazandığında, bu yaşantı geriye dönük olarak daha belirgin biçimde travmatik hâle gelebilir (Freud’un Nachträglichkeit kavramı). Ya da bir kadın, çocuğu kendisinin ilk kez istismara uğradığı yaşa ulaşıncaya kadar erken dönemdeki bir travmayı başarıyla bastırmış olabilir.

Kişilerarası İşlevsellik

Köken aile, ilişki örüntülerinin yalnızca “nesnel gerçeklik”te değil, aynı zamanda ve özellikle hastanın kişisel yaşantısında oluştuğu ilk potadır. Tarihsel açıdan anlam taşıyan ilişki örüntülerine ilişkin öznel yaşantıyı ortaya çıkarmanın basit bir yolu, hastaların ebeveynleriyle nasıl ilişki kurduklarını ya da kurmuş olduklarını ve onlara hangi yönlerden benzediklerini ya da benzemiş olduklarını araştırmak olabilir. Önce farklılıklar ortaya çıkabilir; ancak özdeşleşmelerin izini sürmek yararlıdır, çünkü klinik açıdan en anlamlı olanlar, en çok pişmanlık duyulanlardır: “Annemin her zaman kendisini ilk sıraya koymasından nefret ediyorum ve kendimi aynı şeyi yaparken buluyorum…” İlk bakışta akla gelmeyen sorular da verimli olabilir: “Erkek arkadaşınızın babanıza benzeyen yönleri var mı?” “Peki ya annenize?” Kardeşlerle ilgili olarak: “Annenizin en sevdiği kimdi? Babanızın en sevdiği? Peki, ondan sonra en sevdikleri kimdi? Annenize en çok kim benziyordu? Babanıza?” Ve benzeri sorular. Bu tür sorular, birincil ilişkilerin hastanın belirtilerine ve/veya sıkıntısına ilişkin güncel öznel yaşantısını nasıl etkilediğini açığa çıkarmaya yardımcı olur.

S1 Ağırlıklı Olarak Psikotik Bozukluklar

DSM-IV’ten DSM-5-TR’ye en dikkat çekici değişiklikler şunlardır:

  1. Şizofreni. Artık alt tiplerine göre (paranoid, dezorganize/hebefrenik, katatonik, ayrışmamış, rezidüel) tanı konmamaktadır.
  2. Katatoni. Artık başka bir ruhsal bozukluğa ya da başka bir tıbbi bozukluğa eklenen bağımsız bir belirleyicidir.
  3. Şizotipal kişilik bozukluğu. Bu bozukluğun tanısal sınıflandırmadaki yeri tartışılmıştır. ICD-7, ICD-8, ICD-9 ve DSM-II, bunu “basit şizofreni” olarak listelemiştir; DSM-III ise erken şizofreni tanılarını azaltmak amacıyla bunu şizotipal kişilik bozukluğu olarak yeniden sınıflandırmış ve kişilik bozuklukları arasına taşımıştır. ICD-10, basit şizofreniyi korumakla birlikte, şizotipal bozukluğu belirsiz bir biçimde şizofreni bölümüne eklemiş, ancak kişilik bozuklukları bölümüne eklememiştir. DSM-5 ve DSM-5-TR, şizotipal kişilik bozukluğunu bir kişilik bozukluğu olarak listelemeyi sürdürmekte, ancak artık “şizotipal (kişilik) bozukluğu”nu şizofreni spektrum bozuklukları arasında da listelemektedir (“kişilik” sözcüğünün parantez içinde olduğuna dikkat edin). ICD-11, şizotipal bozukluğu “şizofreni veya diğer birincil psikotik bozukluklar” bölümünde listelemektedir. PDM-3’ün K Ekseninde, şizoid ve şizotipal kişiliklerin psikodinamikleri birlikte ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, şizotipal kişiliğin, hafif düzeyde bir düşünce bozukluğuyla ilişkili daha geniş bir şizoid kişilik süreçleri kümesi içinde yer aldığını düşündüren çalışmalara dayanmaktadır (Westen ve Shedler, 1999b). Bu bölümde en ilgili tanılara yer veriyoruz: kısa psikotik bozukluk (akut geçici psikotik epizodlar), sanrısal bozukluk, şizotipal (kişilik) bozukluğu, maddeye bağlı psikoz, şizofreni ve şizoaffektif bozukluk ve maddeye bağlı psikoz. Bu tanı kategorilerini tartışmadan önce, meslek yaşamının başındaki uzmanlara yardımcı olabilecek yöntemsel bir öncül sunuyoruz.

Kaynak

Vittorio Lingiardi ve Nancy McWilliams (Ed.). Psychodynamic Diagnostic Manual, Third Edition.

Çeviri bilgilendirme amaçlıdır; özgün metnin tüm hakları yazarına ve yayıncısına aittir.

Psikodinamik Atölye’nin kurucusu Yusuf Bayalan’ın siyah beyaz portresi

Çeviren

Yusuf Bayalan

Psikolojik Danışman · Psikodinamik Atölye’nin kurucusu

Psikodinamik Atölye

Bu konuyu atölyede vaka üzerinden birlikte çalışıyoruz.

Haftalık, çevrim içi psikodinamik terapi eğitimi.

Bu hafta atölyede

Pazartesi

Psikodinamik Formülasyon Eğitimi

Salı

Psikodinamik Teknikler Eğitimi

Perşembe

Psikodinamik Kuramlar Eğitimi

Cuma

Psikopatoloji Eğitimi

Cumartesi

Grup Süpervizyonu

Eğitimi incele →