Kitap bölümü

· Çeviri

Histerik ve Histriyonik Kişilik Bozukluğu (18. Bölüm)

Özgün metin: Glen O. Gabbard

Çeviren: Yusuf Bayalan

Ekim 29, 2026

DSM-5’in (American Psychiatric Association 2013) histriyonik kişilik bozukluğu [histrionic personality disorder] ölçütleri (Kutu 18–1), iyi bütünleşmiş ve daha yüksek işlevsellik gösteren histerik kişiliği [hysterical personality] kapsamaz. Histerik kişilik, dinamik yönelimli klinisyenler arasında köklü bir geleneğe sahiptir. Ne yazık ki histriyonik kişilik bozukluğu ölçütleri, narsisistik ve borderline hastaların sergilediği klinik tabloya o kadar yakındır ki geleneksel histerik hastaya kolayca uygulanamaz. Hem üst düzey histerik kişilik bozukluğu hem de daha ilkel histriyonik kişilik bozukluğu klinik uygulamada yaygın olarak görüldüğünden, klinik açıdan yararlı ayrımlar yapmak ve tedaviye yön vermek amacıyla bu bölümde her ikisi de ele alınmaktadır.

Histerik ve Histriyonik Ayrımı

DSM-5’teki kişilik bozukluğu ölçütlerinin katı biçimde kuram dışı niteliği, histerik ya da histriyonik eğilimleri olan hastalar ele alınırken özellikle sorun yaratır. Bu çeşitlilik gösteren hasta grubu için uygun tedaviyi belirlemede, dikkatli bir psikodinamik değerlendirme, açıkça gözlenebilir davranışların betimleyici biçimde sıralanmasından çok daha önemlidir. İlgili literatürdeki kafa karışıklığının başlıca kaynaklarından biri, dinamik bir anlayış yerine davranışsal özelliklere dayanma eğilimi olmuştur.

Bir başka karmaşıklık da “histerik” teriminin yalnızca bir kişilik bozukluğunu tanımlamak için değil, aynı zamanda büyük ölçüde kadınlarda görülen, sık geçirilen ameliyatlar ve çok sayıda somatik yakınmayla karakterize bir hastalığa işaret etmek ve fiziksel bir temeli olmayan felç ya da körlük gibi çeşitli konversiyon belirtilerini belirtmek için de kullanılmış olmasıdır. Briquet histerisi ya da Briquet sendromu olarak bilinen ilk durum, DSM-5’te somatik belirti ve ilişkili bozukluklar kapsamında yer almaktadır (American Psychiatric Association 2013). Konversiyon belirtileri de aynı bozukluk grubunda sınıflandırılmaktadır. Freud’a bilinçdışının kapılarını açan ve psikanalizin gelişmesine yol açan, histerik konversiyon belirtileriydi. Freud, konversiyon belirtilerini, yer değiştirmiş ve bastırılmış dürtüsel arzuları temsil eden simgesel fiziksel belirtiler olarak anlamlandırıyordu. Bununla birlikte, modern psikiyatride histerik konversiyon belirtileri ile histerik kişilik bozukluğunun klinik ya da dinamik açıdan ilişkili olmadığı konusunda geniş bir görüş birliği vardır (Chodoff 1974; Gabbard 2014). Konversiyon belirtileri histerik kişilik bozukluğu bağlamında ortaya çıkabilse de çok çeşitli başka karakter tanılarında da görülebilir.

Yüzyılın ilk yarısında, histerik kişilikle ilişkili ruhsal çatışmaların genital-ödipal gelişim sorunlarından kaynaklandığı düşünülüyordu. Freud’un histerik konversiyon belirtileri üzerine çalışmalarının mirasının bir parçası da bastırılmış cinselliğin hem karakter nevrozlarında hem de nevrotik belirtilerde başlıca öneme sahip olduğu yönündeki daha genel görüştü. Bu hastaları tedavi etmeye yönelik psikanalitik girişimlerin klinik açıdan başarısız olması, bazı klinisyenlerin Freud’un formülasyonunu sorgulamasına yol açtı. Marmor’un 1953 tarihli klasik makalesinden başlayarak psikiyatri literatürü, pregenital sorunların histerik kişilik bozukluğunun patogenezinde merkezi bir yer tuttuğunu güçlü biçimde vurgulamıştır (Chodoff 1974).

Son kırk yılın literatüründe, hem “sağlıklı” hem de “hasta” histerik hastaların varlığı konusunda görüşler yakınlaşmıştır (Baumbacher ve Amini 1980–1981; Blacker ve Tupin 1977; Chodoff 1974; Easser ve Lesser 1965; Horowitz 1997, 2001; Kernberg 1975; Lazare 1971; Sugarman 1979; Wallerstein 1980–1981; Zetzel 1968). “Sağlıklı” histerik hastalar, “iyi”, “fallik” ve “gerçek” gibi çeşitli adlarla anılmaktadır. İkinci gruptakiler içinse daha da fazla adlandırma kullanılmıştır: “oral histerikler”, “sözde iyi histerikler”, “histeroidler” ve “çocuksu kişilikler”. Bazı yazarlar (Gabbard 2014), bu ikinci grubun sınırda kişilik bozukluğuyla önemli ölçüde örtüştüğünü ileri sürmüştür. Nitekim Blagov ve Westen (2008), 1.201 deneyimli klinisyenden, yetişkinlerde kişiliği ve kişilik patolojisini değerlendiren bir Q-sıralama yöntemi olan gözden geçirilmiş Shedler-Westen Değerlendirme Prosedürü’nü (SWAP-II) de içeren titiz psikometrik yöntemler kullanarak, kişilik patolojisi olan ve rastgele seçilmiş bir hastayı betimlemelerini istemiştir. DSM-IV-TR’ye dayalı ölçüm araçlarını (American Psychiatric Association 2000) kullanarak histriyonik kişilik bozukluğu (HKB) ölçütlerini karşılayan hastaları belirlemiş ve bu hastaları en iyi betimleyen ve diğerlerinden en belirgin biçimde ayıran özellikler arasında, HKB’nin bazı özelliklerinin yanı sıra sınırda kişilik bozukluğunun birçok özelliğinin de bulunduğunu saptamışlardır. Norveç’te 2.289 gündüz hastanesi hastasıyla yapılan bir çalışmada (Bakkevig ve Karterud 2010), HKB yaygınlığı çok düşük bulunmuştur (%0,4). En dikkat çekici bulgu, özellikle borderline, narsisistik ve bağımlı kişilik bozukluklarıyla yüksek eş tanı oranıydı. Yazarlar, HKB kategorisinin yapı geçerliğinin zayıf olduğu sonucuna varmıştır. Açıklık sağlamak amacıyla bu bölümde, daha sağlıklı grubu histerik kişilik bozukluğu olanlar, daha fazla bozulma gösteren grubu ise histriyonik kişilik bozukluğu olanlar olarak adlandırıyorum.

Histerik kişilik ile histriyonik kişilik arasındaki karşılıklı ilişkinin tam olarak tanımlanması tartışmalı bir süreçtir. Bazıları bu ikisinin yalnızca bir süreklilik üzerindeki farklı dereceleri temsil ettiğini ileri sürerken (Blacker ve Tupin 1977; Lazare 1971; Wallerstein 1980–1981; Zetzel 1968), diğerleri iki grubu, birbirinden kesin biçimde ayrılan ayrı antiteler oluşturacak kadar farklı görmüştür (Baumbacher ve Amini 1980–1981; Sugarman 1979). Horowitz (1997, 2001), histriyonik kişilik bozukluğuna özgü bir kişilerarası tarz sergileyen hastaların, kimliklerinin tutarlılığı ve kendileri için önemli kişilere yönelik değerlendirmelerinin sürekliliği açısından psikiyatrik olarak sağlıklı, nevrotik, narsisistik ya da sınırda olabileceğini belirtmiştir. Bu düzeyler, bireyin kişi şemalarında kendilik ve başkalarının bütünleşme düzeyine göre birbirinden ayrılır. Birbirinden bölünerek ayrılmış “tümüyle iyi” ve “tümüyle kötü” kişi şemaları, sınırda düzeyle ilişkilidir. Narsisistik açıdan kırılgan bir düzeyde örgütlenmiş histriyonik hastanın kendilik şeması daha bütünlüklüdür; ancak kendini büyüklenmeci ya da son derece yoksullaşmış hissetmeye yatkındır. Bu bireyler ayrıca başkalarını kendilerinin uzantıları olarak görürler. Horowitz’in modelindeki nevrotik düzeyde örgütlenmiş histriyonik hastanın, yakınlık ve iş alanlarında tekrarlayan, uyum bozucu ilişki döngüleri içinde eyleme dökülen, uzun süredir çözümlenmemiş içsel çatışmaları vardır. Bu tartışmanın amaçları doğrultusunda, nevrotik düzeyde örgütlenmiş histriyonik hasta, histerik kişilik bozukluğu olan hastayla aynı kabul edilirken, kişilikleri narsisistik ya da borderline düzeyde örgütlenmiş hastalar, histriyonik kişilik bozukluğu olanlar olarak adlandırılan grup kapsamında ele alınmaktadır.

Histerik kişiler ile histriyonik kişileri birbirine bağlayan şey, değişken ve yüzeysel duygulanım, ilgi arayışı, cinsel işlevlerde bozulma, bağımlılık ve çaresizlik, kendini dramatize etme gibi açıkça gözlenebilir davranışsal özelliklerin örtüşmesi gibi görünmektedir. Bu nitelikler, gündelik dilde “histerik” sözcüğünün dramatik bir aşırı tepkiyi ifade etmek üzere kullanılmasıyla ilişkilendirilmiştir. Paradoks şudur ki bu özellikler, histerik hastalardan çok histriyonik hastalar için tipiktir. Wallerstein’ın (1980–1981) belirttiği gibi: “Davranışsal açıdan, dramatik ya da gösterişli histerik karakter tipi anlamında daha histerik görünenler, ‘iyi’ ya da ‘gerçek’ histeriğin dinamikleri anlamında daha az histerik görünenlerin ta kendileridir” (s. 540). Zetzel (1968) de benzer biçimde, belirgin biçimde histerik görünen “sözde iyi histerikler”in, gerçekte ilkel düzeyde örgütlenmiş ve analiz edilmeleri güç olmalarına karşın, sıklıkla analiz edilebilir, üst düzey histerik hastalarla karıştırıldığını gözlemlemiştir. Burada histriyonik kişiliklere sahip olarak adlandırdığım hastalar bunlardır.

Tanının geçerliliğine ilişkin tartışmalara rağmen, bu tanıyı alan bireylerin büyük ölçüde ıstırap ve duygusal acı yaşadıkları konusunda pek az kuşku vardır. Deneyimli klinisyenler, psikoterapistler için yararlı bir kavramsal çerçeve sunan bir özellikler kümesini belirlemede bu tanıyı yararlı bulmaya devam etmektedir. Ayrıca bazı araştırmalar, bu hastalarda görülen özelliklerin özellikle kalıcı olduğunu ve olgunlaşmayla birlikte azalmayabileceğini düşündürmektedir. Birçok kişilik bozukluğunda belirtiler zamanla azalmasına karşın, 1.477 hastayla yapılan bir çalışma (Gutierrez ve ark. 2012), histriyonik kişilik bozukluğu olan hastaların klinik özelliklerinde yaşam boyunca doğrusal bir azalma görülmediğini göstermiştir. Dahası, yaşadıkları sıkıntıyla başa çıkmak için madde kötüye kullanımına başvurabilirler. 40.000’den fazla bireyin yer aldığı epidemiyolojik bir çalışmada (Trull ve ark. 2010), tüm kişilik bozuklukları arasında yaşam boyu madde bağımlılığıyla en yüksek eş tanı oranı (%29,72) histriyonik kişilik bozukluğunda bulunmuştur. Histriyonik kişilik bozukluğu olan kişilerin tedaviye ihtiyaç duyduğu açıktır ve klinisyenler, terapinin her bir hastaya göre uyarlanabilmesi için kişilik işlevselliği düzeyini dikkatle değerlendirmelidir.

Açıkça gözlenebilir kişilerarası özellikler, bu hastaların altta yatan psikodinamik örgütlenmesini anlamada çok yararlı olmayabilir. Örneğin Horowitz (1997, 2001), histriyonik kişilik bozukluğuna özgü bir kişilerarası tarz sergileyen hastaların, kimliklerinin tutarlılığı ve kendileri için önemli kişilere yönelik değerlendirmelerinin sürekliliği açısından psikiyatrik olarak sağlıklı, nevrotik, narsisistik ya da sınırda olabileceğini belirtmiştir. İlgi arayışı, kendini dramatize etme, cinsel işlevlerde bozulma, bağımlılık, çaresizlik, değişken ve yüzeysel duygulanım gibi açıkça gözlenebilir davranış özellikleri, spektrumun üst ve alt düzeylerindeki hastaları yüzeyde birbirine bağlar. Psikoterapist, stratejik müdahaleler planlayabilmek için bu iki alt grup arasında ince ayrımlar yapmalıdır. Nevrotik düzeyde örgütlenmiş birey, psikanaliz ya da büyük ölçüde keşfeteme psikoterapisiyle tedavi edilebilirken, daha ilkel ruhsal örgütlenmeleri olan kişiler çok daha fazla destekleyici-dışavurumcu bir yaklaşıma ihtiyaç duyabilir.

İki grubu birbirinden ayıran literatür, nevrotik düzeyde örgütlenmiş (histerik) kişilik bozukluğunu daha ilkel varyantından (histriyonik kişilik bozukluğu) ayıran özelliklerin sıralandığı Tablo 18–1’de özetlenmiştir (Easser ve Lesser 1965; Kernberg 1975; Lazare 1971; Sugarman 1979; Zetzel 1968). Gerçek histriyonik kişilik, hemen her açıdan histerik kişilikten daha belirgin ve gösterişlidir. DSM-5 ölçütlerinde yer alan belirtilerin tümü, histriyonik kişide daha abartılıdır. Duygulanımın daha fazla değişkenlik göstermesi, daha fazla dürtüsellik ve daha açık bir baştan çıkarıcılık, ayırt edici özelliklerdir. Bu hastaların cinselliği çoğu zaman o kadar doğrudan ve düzenlenmemiştir ki karşı cinsten kişileri gerçekten de “soğutabilir”. İlgi odağı olmaya yönelik talepkâr ve teşhirci ihtiyaçları da acımasız niteliği nedeniyle başkalarının ilgisini çekmekte başarısız olabilir. Bu bakımdan, bu hastaların narsisistik kişilik bozukluğu olan kişilerle pek çok ortak noktası olduğu açıktır.

TABLO 18–1. Histriyonik kişilik bozukluğunun nevrotik ve ilkel varyantlarının birbirinden ayrılması

Nevrotik (histerik) varyantİlkel (histriyonik) varyant
Sınırlanmış ve belirli alanlarla sınırlı duygusallıkBelirgin ve yaygın duygusallık
Cinselleştirilmiş teşhircilik ve sevilme ihtiyacıTalepkâr, oral bir nitelik taşıyan, “soğuk” ve daha az ilgi çekici, açgözlü teşhircilik
İyi dürtü kontrolüYaygın dürtüsellik
İncelikli biçimde çekici baştan çıkarıcılıkKaba, uygunsuz ve uzaklaştırıcı baştan çıkarıcılık
Hırs ve rekabetçilikAmaçsızlık ve çaresizlik
Olgun, üçlü nesne ilişkileriYapışma, mazoşizm ve paranoyayla karakterize ilkel, ikili nesne ilişkileri
Sevgi nesnelerinden ayrılıklar tolere edilebilirSevgi nesneleri tarafından terk edildiklerinde bunaltıcı ayrılma anksiyetesi ortaya çıkar
Katı üstbenlik ve bazı obsesyonel savunmalarGevşek üstbenlik ve stres altında bölme ve idealleştirme gibi ilkel savunmaların baskınlığı
Cinselleştirilmiş aktarım arzuları aşamalı olarak gelişir ve gerçekçi bulunmazYoğun cinselleştirilmiş aktarım arzuları hızla gelişir ve gerçekçi bulunur

Buna karşılık, gerçek histerik kişilik bozukluğu olan kişiler çok daha incelikli biçimde dramatik ve teşhirci olabilir; cinsellikleri ise daha çekingen ve çekici bir biçimde ifade edilebilir. Ayrıca Wallerstein (1980–1981), üst düzey histerik hastaların kayda değer bir bölümünün hiç de dramatik ya da gösterişli olmadığını ileri sürmüştür. Bu hastaları, “kendilerini kısıtlayan, kenarda köşede kalan, kişilerarası karşılaşmalarda utangaç ve hatta dili tutulan; uç örneklerde ise tavırlarında ve etkileşimlerinde ürkek, silik ve bütünüyle ketlenmiş kişiler” olarak betimlemiştir (s. 540). Altta yatan dinamikler yerine açıkça gözlenebilir davranışlara odaklanmanın yanlış tanıya yol açabileceğine ikna edici biçimde dikkat çekmiştir.

Histerik kişilik bozukluğu olan hastalar, iş yaşamlarında çoğu zaman makul ölçüde başarılıdır; hırsın yanı sıra yapıcı bir rekabetçilik de sergilerler. Bu etkin hâkimiyet, histriyonik hastaların, ihtiyaçlarını karşılamak üzere başkalarını edilgin biçimde manipüle etmek dışında başarı kazanmalarını engelleyen amaçsız, çaresiz ve bağımlı nitelikleriyle karşılaştırılabilir. Gerçek histerik hasta, üçlü ödipal temalarla karakterize olgun bütün nesne ilişkilerine ulaşmış ve her iki ebeveyniyle de anlamlı ilişkiler kurabilmişken, histriyonik hasta çoğu zaman yapışma, mazoşizm ve paranoyayla karakterize, daha ilkel bir ikili nesne ilişkileri düzeyinde saplanıp kalmıştır.

Histerik hastalar, sevgi nesneleriyle ilişkilerini başlıca güçlük alanları olarak tanımlasalar da bu nesnelerden ayrılmayı tolere edebilirler. Histriyonik hastalar ise sevgi nesnelerinden ayrı kaldıklarında çoğu zaman yoğun ayrılma anksiyetesi altında ezilirler. Histerik hastanın katı üstbenliği ve diğer obsesyonel savunmaları, histriyonik hastanın tipik olarak gevşek üstbenliği ve bölme ile idealleştirme gibi ağırlıklı olarak daha ilkel savunmalarıyla karşıtlık gösterir.

Histerik hastalar psikoterapiye ya da psikanalize başladıklarında, cinselleştirilmiş aktarım arzuları uzunca bir süre içinde, aşamalı olarak gelişir ve genellikle hastaların kendileri tarafından da gerçekçi bulunmaz. Histriyonik hastalar ise neredeyse hemen yoğun erotik aktarım arzuları geliştirir ve çoğu zaman bu arzuları gerçekçi beklentiler olarak görürler. Bu arzular engellendiğinde hasta, daha fazla doyum sağlamadığı için terapiste öfkelenebilir. Zetzel (1968), histerik hastanın terapötik ittifakı aktarım duygularından ayırt etme kapasitesinin, içsel gerçekliği dışsal gerçeklikten ayırabilme yetisiyle yakından bağlantılı olduğunu belirtmiştir; bu ego işlevi, histriyonik hastada bozulmuştur.

Histriyonik kişilik bozukluğunun ayırt edici özellikleri, borderline kişilik bozukluğuyla yakın ilişkisini vurgular. Örneğin Kernberg (1975), çocuksu kişiliği, temelinde borderline kişilik örgütlenmesi bulunan bir yapı olarak açıkça kavramsallaştırmıştır. Bu hastaların kendilerini savundukları şey, genital cinsellikten çok edilgin ve ilkel oralitedir (Lazare 1971).

Histerik kişilik bozukluğu olan hastalar ise genellikle ya doğrudan genital cinsellik ya da yaşamlarındaki cinsel nesnelerle yaşadıkları güçlükler etrafında şekillenen sorunlarla başvururlar. Histerik kadın klasik olarak “frijit” ya da anorgazmik olarak betimlenmiş olsa da çok sayıda partnerle cinsel ilişki yaşıyor ya da tam olarak orgazm olabiliyor, ancak temelde cinsel ilişkilerinden doyum almıyor da olabilir. Kendisine uygun bir erkekle romantik ya da cinsel bir bağlılık kuramayabilir; bunun yerine, ulaşılması mümkün olmayan bir erkeğe umutsuzca âşık olabilir. Histerik kadın hasta için tekrarlayan bir başka sorun, erkeklerin onun davranışlarını sıklıkla cinsel yakınlaşma girişimleri olarak yanlış yorumlaması ve onun bu yanlış anlaşılma karşısında her defasında şaşırmasıdır. Bu durum, baştan çıkarıcılığının bilinçdışı niteliğini yansıtır.

Toplumsal Cinsiyet ve Tanı

Psikiyatri tarihi boyunca histerik kişilik, kadın cinsiyetiyle ilişkilendirilmiştir. Tanıyı yalnızca kadınlarla bağlantılı olarak düşünme eğilimi, muhtemelen psikodinamikten çok kültürel cinsiyet rolü kalıpyargılarıyla ilişkilidir. Hollender (1971) ve Lerner (1974), histerik kişilik özelliklerinin, Amerikan toplumunda kadınların nasıl uyum sağlamaları gerektiğine ilişkin kültürel beklentileri yansıttığını belirtmiştir. Histerik kişiliği bir kadın hastalığı olarak görmeye yönelik baskın eğilime katkıda bulunan bir başka çarpıcı etken de birkaç istisna dışında, bu bozukluğa ilişkin literatürün bütünüyle erkekler tarafından yazılmış olmasıdır (Chodoff ve Lyons 1958; Luisada ve ark. 1974).

Histerik kişilik ile kadınsılık arasındaki baskın ilişkilendirmeye rağmen, histerik kişilik bozukluğu erkeklerde de kapsamlı biçimde belgelenmiştir (Blacker ve Tupin 1977; Bollas 2000; Cleghorn 1969; Halleck 1967; Kolb 1968; Lubbe 2003; Luisada ve ark. 1974; MacKinnon ve ark. 2006; Malmquist 1971). Erkek histerik hastalara ilişkin betimlemeler iki geniş alt tipe ayrılır: aşırı erkeksi ve edilgin/kadınsı. Aşırı erkeksi alt tipte yer alanlar, erkekliğin birer karikatürü olmaları bakımından klasik kadın histeriğe doğrudan benzerler. Bölüm 16’da belirtildiği gibi, 655 üniversite öğrencisiyle yapılan bir çalışma (Klonsky ve ark. 2002), hem narsisistik hem de histriyonik özelliklerin, tipik olarak kendi cinsiyetleriyle uyumlu davranan erkek ve kadınlarla ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Tüm kadınlara karşı baştan çıkarıcı davranan ve hatta antisosyal davranışlarda bulunabilen “Don Juan”lar olabilirler. Edilgin/kadınsı erkek alt tipindekiler ise “süs düşkünü” (MacKinnon ve ark. 2006), gösterişli eşcinseller ya da kadınlardan korkan, edilgin ve iktidarsız heteroseksüeller olabilirler. Üst düzey histerik kişilik ile daha alt düzey histriyonik kişilik arasındaki aynı ayrım, büyük ölçüde kadınlarda bu iki grubu birbirinden ayırmak için kullanılan ölçütlere dayanılarak erkek hastalarda da yapılabilir.

Luisada ve arkadaşları (1974), histerik kişilik bozukluğu olan 27 erkek hastayla yaptıkları bir çalışmada, hastaların büyük çoğunluğunun heteroseksüel olduğunu, ancak hepsinin cinsel ilişkilerinde bir tür bozulma bulunduğunu saptamıştır. Yalan söyleme ve güvenilmezlik gibi antisosyal davranışlar, alkol ve madde kötüye kullanımı gibi, grupta yaygın sorunlardı. Araştırmacılar hem edilgin/kadınsı hem de aşırı erkeksi alt tipleri belirlemiş; istikrarsız ilişkilerin her iki alt tip için de tipik olduğunu saptamıştır. Bu hastaların birçoğu muhtemelen narsisistik kişilik bozukluğu tanısı alırdı; bazılarında antisosyal özellikler de bulunurdu. Bununla birlikte, grup olarak başkalarına karşı gerçek narsisistten çok daha fazla sıcaklık ve empati gösterme eğilimindeydiler. Bazı araştırmacılar psikopati ile histriyonik kişilik bozukluğu arasında bağlantı kurmaya çalışmış olsa da (Hamburger ve ark. 1996), literatür, histriyonik kişilik bozukluğunun psikopatinin ya da antisosyal kişilik bozukluğunun kadınlara özgü bir varyantı olduğu görüşüne oldukça zayıf destek sunmaktadır (Cale ve Lilienfeld 2002). Mitchell (2000), histeri belirtilerinin zaman içinde kadınsılaştırılmasıyla erkek histerik hastaların psikanalitik kuram ve uygulamada marjinalleştirildiğini ileri sürmüştür. Bununla birlikte, histerik ya da histriyonik kişilik bozukluğu olan her iki cinsiyetten kişilerde aynı temaların birçoğu görülür. Bunlar arasında baştan çıkarıcılık, çok sayıda partnerle cinsel ilişki yaşama, cinsel kıskançlık, ideal aşka duyulan özlem, kaprislilik ve cinselleştirme yer alır.

Bilişsel Tarz ve Savunma Mekanizmaları

Histerik ve histriyonik kişilik bozukluklarını birbirine bağlayan ruhsal işleyiş boyutlarından biri, bilişsel tarzdır. Shapiro (1965), bu kişilik bozuklukları olan hastalara özgü bilişsel tarzı genel olarak “bütünsel, görece dağınık ve netlikten, özellikle de ayrıntılardaki netlikten yoksun” olarak tanımlamıştır. “Tek sözcükle, izlenimcidir” (s. 111). Bir terapist, bu bilişsel tarza sahip bir hastaya “Hafta sonunuz nasıl geçti?” diye sorduğunda, yanıtın, onu destekleyen herhangi bir ayrıntı olmaksızın, “Harikaydı işte” ya da “Gerçekten berbattı” gibi olması muhtemeldir. Benzer türden yanıtlar, hastanın yaşamındaki önemli kişiler söz konusu olduğunda da verilebilir. Histerik bir hastadan babasını betimlemesi istendiğinde, “O tek kelimeyle süper!” diye yanıt vermiştir.

Benzer biçimde, bu bilişsel tarza sahip hastalar, psikolojik testler gibi bir görevle karşılaştıklarında, olgulara odaklanmaktan kaçınmaya ve bunun yerine sezgisel bir tahminle yanıt vermeye eğilimlidirler. Mesleğinde son derece başarılı ve zeki bir erkekten Amerika Birleşik Devletleri’nin nüfusunu tahmin etmesi istendiğinde, aceleyle “Bilmiyorum. Sanırım 5 milyar civarında” diye yanıt vermiştir. Psikolog, soru üzerinde biraz daha düşünmesi için onu zorladığında, adam ülkenin nüfusu yerine dünyanın nüfusunu söylediğini fark etmiştir. Hasta bilgisiz değildi; ancak histerik bilişsel tarzı, bu tür ayrıntılara odaklanmak zorunda kalmaktan rahatsızlık duymasına yol açıyordu. Örneğin terapist, hastanın aile geçmişine ilişkin somut bilgileri edinmeye çalışırken önemli ölçüde engellenmişlik yaşayabilir.

Bu bütünsel, izlenimci bilişsel tarz, histerik ve histriyonik hastaların savunma mekanizmalarını kullanmalarıyla yakından bağlantılıdır (Horowitz 1977a, 1997, 2001). Bu hastalar, güçlü duyguları köreltmek için bilgi işlemeyi ketlerler. Bastırma, inkâr, dissosiyasyon ve bilinçli baskılama, duygusal uyarılmayı da azaltan savunma stratejileridir. Bu hastalar, aslında “Bilmemeliyim” demek isterken “Bilmiyorum” diyebilirler (Horowitz 1997). Histeriye ilişkin erken dönem literatürde, duygusal bağlantının bu şekilde körelmesi sıklıkla güzel aldırmazlık [la belle indifférence ]olarak betimlenmiştir; bu ifade, kadın hastanın konversiyon belirtileri karşısında görünürde kaygı duymamasına işaret eder. Histerik ya da histriyonik bilişsel tarz, yaşantının içerimlerini, sonuçlarını ve ayrıntılarını bütünleştirmedeki ya da fark etmedeki bu yetersizliği açıklayabilir.

Öte yandan, duygusal uyarılmanın bu şekilde ketlenmesi, genellikle başkalarından tepki almaya yönelik abartılı duygusal dışavurumlarla dönüşümlü olarak ortaya çıkar. Histerik/histriyonik hastalar dikkatlerini bütünsel ve dağınık bir biçimde yönlendirirler; ancak odaklarının büyük bir kısmı, başkalarının kendilerine ilgi gösterip göstermediği üzerindedir.

Dissosiyatif durumlar, konversiyon belirtileri gibi, çeşitli tanıları olan hastalarda görülmelerine rağmen sıklıkla histerik olgular olarak sınıflandırılmıştır. Dissosiyasyonun en uç görünümü, farklı kendilik temsillerinin ayrı tutulması anlamında bölmeyi ve birincil kişiliğin genellikle alterlere ilişkin hiçbir anısının olmaması anlamında bastırmayı içeren dissosiyatif kimlik bozukluğudur. Histriyonik hastaların kendi duygusal patlamalarına verdikleri tepkiler, daha hafif bir biçimde de olsa, dissosiyasyona ve dissosiyatif kimlik bozukluğuna benzer. Bu hastalar çoğu zaman kendi eylemlerini pek iyi hatırlamaz ve bu eylemlerin “başka biri”nin eylemleri gibi göründüğünü söylerler.

Dissosiyatif belirtileri de olan histriyonik bir hasta, sol memesinde kesikler fark etmiş, ancak bunların nasıl oluştuğunu açıklayamamıştı. Bu keşiften kısa bir süre sonra, eşi onu gece saat 03.00’te banyoda bulmuştu; hasta dissosiyatif bir durumdaydı ve sol memesini bir jiletle yüzeysel olarak kesiyordu. Tanısal amaçla hipnoz uygulandığında hasta, “Annemin çektiği gibi ben de acı çekmeliyim” demişti. Annesi kısa süre önce meme kanseri nedeniyle ameliyat olmuştu. Bu hasta, yaygın bir başka histerik savunma olan özdeşleşme mekanizmasını da örneklemektedir (MacKinnon ve ark. 2006).

Hem histerik hem de histriyonik hastalarda görülebilen son bir savunma mekanizması, duygusallığın kendisidir. Yoğun, ancak yüzeysel ve sığ bir biçimde duygusallaşmak, hastanın kaçınmak istediği daha derin, daha içten hissedilen duygulanımlara karşı bir savunma işlevi görebilir (MacKinnon ve ark. 2006). Otomatik bir tepki olarak ortaya çıkan duygusallık, bütünsel, izlenimci bilişsel tarzla birlikte, histriyonik hastanın gerçek duygulanım durumlarıyla ya da kendisine ve başkalarına yönelik gerçek tutumlarıyla temas kurmasını engellemeye hizmet eder.

Psikodinamik Anlayış

Her iki cinsiyette de açıkça gözlenebilir çeşitli davranışlar, histerik ve histriyonik kişilik bozukluğu kategorileri kapsamında ele alındığından, uygun psikoterapi türünün bilinçli biçimde belirlenmesi için dikkatli bir psikodinamik değerlendirme kritik önem taşır. Histerik ya da histriyonik kişilik tarzlarına sahip kadın hastalar, klasik psikoseksüel gelişim evrelerinden ikisinde güçlük yaşama eğilimindedir: Oral evrede görece bir annesel yoksunluk yaşarlar ve ödipal durumu çözümleyerek bu süreçten net bir cinsel kimlikle çıkmakta zorlanırlar (Blacker ve Tupin 1977). Hem histerik hem de histriyonik hastalar oral ve fallik-ödipal meselelerde bazı güçlükler yaşasa da histriyonik hasta erken evrede açıkça daha fazla güçlükle karşılaşırken, histerik hasta esas olarak daha sonraki evrede saplanıp kalmıştır.

Daha ilkel düzeyde örgütlenmiş kadın hastada, annesel bakımın eksikliği, bağımlılık ihtiyaçlarının doyurulması için babasına yönelmesine yol açar (Blacker ve Tupin 1977; Hollender 1971; MacKinnon ve ark. 2006). Kısa sürede, babasının ilgisini kazanmak için flörtöz davranması ve duygularını dramatik, teşhirci biçimde sergilemesi gerektiğini öğrenir. Olgunlaştıkça, “babasının küçük kızı” olarak kalabilmek için genital cinselliğini bastırması gerektiğini öğrenir. Küçük kız büyüdüğünde, tüm cinsel ilişkilerini karakterize eden ilkel muhtaçlık, “meme-penis eşitliği” [breast-penis equation] olarak adlandırılabilir. Sıklıkla, nihayetinde doyum sağlamayan, çok sayıda partnerle cinsel ilişki içeren davranışlarda bulunur; çünkü erkeğin penisi yalnızca bilinçdışında özlemini duyduğu anne memesinin yerine geçer.

Daha nevrotik varyanta sahip kadın, gelişimin oral evresini makul ölçüde başarıyla geçirmiştir. O da annesiyle ilgili hayal kırıklığı yaşamıştır; ancak bu hayal kırıklığı, gelişimin daha ileri bir evresinde ortaya çıkar. Tam olarak gelişmiş ödipal durumun hemen öncesindeki fallik gelişim evresinde küçük kız, annesine babasının sahip olabildiği gibi fiziksel olarak sahip olamayacağı gerçeğiyle uzlaşmak zorundadır. Histerik bireyin amacı, başkalarının arzu nesnesi olmaktır (Bollas 2000). Küçük kız, annesi karşısında kaybettiğini hissedebilir ve babasının arzu nesnesi olmak için elinden geleni yapabilir. Bu durum sıklıkla, başkalarının istediği kişi olmaya çalışırken kendi gerçek doğasını askıya aldığı bir sahte kendilik uyumuna yol açabilir. Birçok histerik kadın, erkeğin kendisinden en çok ne olmasını istediğini düşünüyorsa o olmaya çalışarak erkeklere yaklaşır; erkekler ise kadının kendisini sahte biçimde sunmasıyla aldatıldıklarını hissettikleri için sonunda hayal kırıklığına uğrarlar.

Bollas (2000), histerik kişilerin, bir başkasının erotik nesnesi oldukları bir yaşam anlatısını erotize etme eğiliminde olduklarını belirtmiştir. Histriyonik ve histerik kişilik bozukluklarında tipik olan çok sayıda romantik partner olgusu, sıklıkla sabit bir örüntü içinde gelişir: Romantik partner olarak seçilen erkek hiçbir zaman doğru kişi olmayacaktır ve dolayısıyla gözden çıkarılabilir. Bu yolla, bu kadınlar kendilerini babaları için saklarlar. Küçük kızken çoğu zaman babalarını, belki de sahip olmaya değer tek erkek olarak idealleştirmişlerdir. Bu yoğun bağlanma, anneye yönelik rekabet duygularına ve onun yerini almaya yönelik etkin arzulara yol açmıştır. Terapi ya da analiz sürecinde birçok histerik hasta bu tür fantezileri hatırlar. Erkek kardeşlerine, erkek olmaları nedeniyle babalarıyla ilişkilerinde özel bir konum tanındığını algılarlarsa, derin bir içerleme de geliştirebilir ve erkeklerle yoğun bir rekabete girebilirler.

Anorgazmi klasik olarak histeriyle ilişkilendirilmiş olsa da histerik ya da histriyonik kişilik bozukluğu olan hastalarda cinsel belirtiler aslında çok daha çeşitlidir. Bazılarının cinsel işlevselliği görece belirtisiz olabilir; ancak cinsel ilişkiler sırasında sevgiye ya da yakınlığa ilişkin her türlü sahici içsel yaşantıdan kopukturlar. Cinsel beden bölgeleri kışkırtıcı giyim tarzlarıyla sergilenebilir; buna karşın bu kışkırtıcı davranışa eşlik eden erotik uyarılma çok azdır. Nitekim histerik ve histriyonik kadın hastalarda sık görülen bir durum, başkaları onlara baştan çıkarıcı ya da cinsel açıdan kışkırtıcıymış gibi tepki verdiğinde şaşırmalarıdır. Başka bir deyişle, bilinçdışında ilgi çekmeye yönelik olan, açıkça cinselleştirilmiş davranış ile bu davranışın başkalarını nasıl etkileyeceğine empatik olarak uyumlanma arasında bir dissosiyasyon vardır. Babaya yönelik ödipal bağlanma nedeniyle cinselliğin tümüne ensest anlamlar sinmiş olabilir. Bu kadınlar ayrıca, ödipal özlemlerinden vazgeçmeye karşı ek bir savunma olarak uygun olmayan partnerler seçebilirler. Ancak bu dinamikler çoğu zaman örtüktür ve ancak dikkatli bir değerlendirmeden sonra açıklık kazanır. Bazı histerik hastaların babalarına yönelik açık ve bilinçli bağlılıkları olabilirken, diğerleri gelişimin bu boyutunu bastırmış olabilir. Babalarına ilişkin bilinçli yaşantılarına, altta yatan özlemlerine karşı bir savunma olarak öfke eşlik edebilir. Benzer biçimde, bilinçli olarak sevdikleri annelerine yönelik rekabet duygularının da farkında olmayabilirler. Histerik hastadaki nevrotik dinamiklerin kanıtları ise evli erkeklere âşık olmak gibi süreğen üçlü ilişki örüntülerinden ya da diğer kadın hastalarla yoğun rekabet gibi aktarımda yavaş yavaş ortaya çıkan gelişmelerden gelebilir. Bu dinamiklerin bastırılıp bastırılmaması, babanın kızının ödipal özlemlerine verdiği yanıta bağlı olabilir. Baba bu duyguları kabul edilemez bulursa, bu tutumunu kızına iletecek; kızı da bu duyguları bastırması gerektiğini hissedecektir. Eşcinsel kadınlarda negatif bir Ödipus durumu söz konusu olabilir; başka bir deyişle, annelerine yoğun bir bağlılık hissederken, annelerinin sevgisini kazanma yarışını her zaman kazanıyor gibi görünen bir rakip olarak babalarını küçümsemiş olabilirler. Bunun sonucunda, başka ilişkileri olan ve dolayısıyla kendileriyle gerçek anlamda bir ilişki kurmaya müsait olmayan kadınlarla art arda aşk ilişkileri yaşayabilirler.

Bu hastalara özgü abartılı teatral davranışlar, çoğu zaman erken çocukluk döneminde fark edilmemeyi içeren temel bir yaşantıyla ilişkilidir. Başka bir deyişle, kendilerine fazlasıyla gömülmüş, fazlasıyla depresif ya da çocuklarının gelişimsel ihtiyaçlarına karşı fazlasıyla kızgınlık duyan ebeveynler, çocuğa kulaklarını kapatmış ve onun içsel duygulanım yaşantısını fark etmemiş olabilirler. Bu bakımdan bakımverenler, çocuğun bunaltıcı ve korkutucu duygulanım durumlarını işlemesine ve metabolize etmesine yardımcı olmak için gerekli kapsayıcı işlevi yerine getirmemiş olabilirler. Riesenberg-Malcolm’un (1996) vurguladığı gibi, aşırılık ya da abartı, hastaların bir yandan içlerinde olup bitenlerden kendilerini uzaklaştırırken diğer yandan fark edilmemiş duygularını başkalarına fark ettirme çabası olabilir.

Kadın hastalar için geçerli olan gelişimsel dinamiklerin birçoğu, erkek hastalar için de benzer biçimde geçerlidir. Histerik kadınlar çoğu zaman “babalarının kızı” iken, birçok histerik erkek de “annesinin oğlu” olmuştur. Çocukluklarındaki ayrılma-bireyleşme temalarına, yokluğundaki nesneyi erotize ederek tepki verebilirler (Bollas 2000). Annesel nesne uzaklaşır uzaklaşmaz, annelerini kendilerine tercih edilen başka bir erkekle birlikte hayal ederler. Bu nedenle Don Juan tipindeki birçok histerik erkek, ayrılma ve dışlanma korkularının birleşimiyle ıstırap çeker (Lubbe 2003). Bu durum onları, birçoğu hâlihazırda başka erkeklerle ilişki içinde olan kadınları sistematik biçimde baştan çıkararak cinsel rakiplerini alt ettiklerini gösterdikleri aşırı erkeksi davranışlara yöneltebilir. Kadın karşılığı gibi histerik erkek de arzu nesnesi olmak ister ve annesinin yerini alacak kusursuz kişiyi ararken bir ilişkiden diğerine geçebilir; ancak sonunda bu ilişkilerin hiçbirinin ihtiyaç duyduğu özel onaylanmayı sağlamadığını görür.

Başka uyum biçimleri de mümkündür. Bu histerik yapılanmaya sahip bazı erkekler, annelerine sarsılmaz bir sadakati bilinçdışında sürdürmek için rahiplik gibi cinsel perhize dayalı bir yaşam tarzını seçerler. Bazı erkek çocuklar ise algıladıkları genital yetersizlikle, vücut geliştirme gibi tek başına yapılan aşırı erkeksi etkinliklere kendilerini vererek başa çıkarlar. Böylece kendilerine, aşağılık hissetmelerini gerektiren hiçbir şeyleri olmayan “gerçek erkekler” olduklarına dair güvence verebilirler. Eşcinsel erkekler, annelerinin babanın ilgisi için birer rakip olarak algılandığı negatif bir ödipal durum yaşamış olabilirler ve kendilerini yakın hissedebilecekleri bir babaya duydukları özlemi karşılamak için daha yaşlı erkekler arayabilirler. Nitekim Isay (2009), başka erkek çocuklara ilgi duyan küçük erkek çocukların, babalarının beklentilerine uymadıkları için babalarını kendilerinden uzaklaşıyor olarak deneyimleyebileceklerine dikkat çekmiştir.

Enseste ve çocuklukta baştan çıkarılmaya değinmeden histeri üzerine hiçbir tartışma tamamlanmış sayılmaz. Freud, hastalarından bu tür anlatımları çok sık dinlediği için, başlangıçta histerik hastalarının birçoğunun babaları tarafından baştan çıkarıldığına inanıyordu. Daha sonra bu anlatımların birçoğunun ödipal arzulardan kaynaklanan fanteziler olduğuna kanaat getirdi. Freud’un görüşünün doğru olup olmadığına ilişkin hararetli tartışmaların ortasında birçok klinisyen, ya biri ya diğeri biçiminde bir tutum benimsemiştir: Küçük kızlar ya gerçekten baştan çıkarılırlar ya da yalnızca baştan çıkarılma fantezileri kurarlar. Ensest mağduru birçok kadının, buna rağmen ensestin failine ilişkin güçlü fantezilerinin ve ona yönelik özlemlerinin olması, bu ikili ayrımı daha da karmaşıklaştırır. Babaları tarafından hiçbir zaman cinsel istismara uğramamış kadınlar bile babalarına yönelik güçlü bilinçli ya da bilinçdışı cinsel arzular taşıyabilirler. Son olarak, açık ensestle sonuçlanmayan, ancak fantezileri teşvik eden erotize etkileşimlerin yaşandığı geniş bir ara alan vardır.

Bu kişilik bozukluğunun nevrotik ve daha ilkel varyantlarının gelişimsel patogenezi açısından, gerçek bir ensest öyküsüne histriyonik hastada rastlanması çok daha olasıdır. Bu hastalar, terapistler, evli erkekler ya da patronlar gibi bir biçimde yasak olan erkekleri arayarak, yetişkin yaşamları boyunca ilk travmayı tekrarlayabilirler. Bilinçdışında, edilgin biçimde yaşanmış bir travma üzerinde, edilgin biçimde boyun eğen kişi olmak yerine onu başlatan kişi olarak etkin bir hâkimiyet kurmaya çalışıyor olabilirler.

Üst düzey histerik hastanın öyküsünde açık ensest bulunma olasılığı çok daha düşüktür; ancak babasıyla, kendisinin özel olarak algıladığı bir ilişkisi olmuş olabilir. Histerik hastaların babaları sıklıkla eşleriyle mutsuz olan ve evliliklerinde mümkün olmayan doyumu ve tatmini bulmak için hastaya yönelen kişilerdir. Hasta, babasını mutsuz bir evlilikten kurtarmak için ona sonsuza dek sadık kalması gerektiği yönünde örtük bir mesaj alabilir. Bu durumdaki babalar, kızları başka erkeklere ilgi gösterdiğinde, hoşnutsuzluklarını belli eden örtük, hatta açık işaretler verebilirler. Böyle bir senaryoda histerik hasta, kendisini enseste benzer dinamiklerle çevrili bulacaktır; ancak bu dinamikler daha hafif bir biçimdedir. Bu dinamiklere ve aile yapılanmalarına sahip histerik hastalar, babalarına bağımlılıklarından vazgeçip yaşamlarına devam edemediklerini görebilirler.

Tedavi Yaklaşımları

Bireysel Psikoterapi

Kişilik bozukluklarının psikoterapötik tedavilerine ilişkin iki meta-analiz (Leichsenring ve Leibing 2003; Perry ve ark. 1999), bu bozuklukların hem psikodinamik terapiye hem de bilişsel davranışçı terapiye yanıt verdiğini düşündürmektedir. Ancak meta-analizlere dâhil edilen çalışmaların hiçbiri özel olarak histriyonik kişilik bozukluğuna odaklanmamıştır. Histerik kişilik bozukluğu olan hastalar genellikle dışavurumcu bireysel psikoterapiye ya da psikanalize iyi yanıt verirler. Daha ilkel örgütlenmeleri olan hastalar ise borderline kişilik bozukluğunda kullanılanlara çok benzer yaklaşımlar gerektirir (bkz. Bölüm 15). Örneğin zihinselleştirmeye vurgu yapılması önemli ölçüde yarar sağlayabilir.

Histerik kişilik bozukluğu olan bazı hastalar cinsel işlev bozukluğu gibi belirli bir belirtiyle başvursalar da daha yaygın olarak ilişki örüntülerine yönelik genel bir doyumsuzluk nedeniyle psikoterapiye başlarlar. Tetikleyici olay, bir evliliğin ya da aşk ilişkisinin sona ermesi olabilir. Ayrıca mevcut partnerleriyle ilgili hayal kırıklığına bağlı belirsiz depresyon ya da anksiyete duyguları yaşayabilirler (MacKinnon ve ark. 2006). Diğer kişilik bozuklukları olan birçok hastanın aksine, histerik kişilik bozukluğu olan hasta terapiste kolaylıkla bağlanır ve terapistin yardımcı olarak algılandığı bir terapötik ittifakı hızla geliştirir. Terapist birkaç genel ilkeye bağlı kalırsa psikoterapi süreci genellikle iyi ilerler.

Teknik İlkeler

Dışavurumcu çalışmada genel bir kural, altta yatan içeriği yorumlamaya girişmeden önce direnci ele almaktır. Histerik hastada bu ilke, hastanın bilişsel tarzının önce ele alınmasını gerektirir; çünkü bu tarz, hastanın savunma yapılanmasıyla çok yakından bağlantılıdır. Histerik hastalar psikoterapiye sıklıkla, terapistin onların ruhsal dünyalarına ilişkin ayrıntılar olmaksızın kendilerini sezgisel, sözel olmayan ve bütünsel bir biçimde anlayabilmesi gerektiğine dair bilinçdışı bir beklentiyle başlarlar (Allen 1977; Gabbard 2014). Bu beklenti sıklıkla, çocukluklarında annelerinin ve/veya babalarının kendilerini fark etmiş ve anlamış olmasına yönelik iç burkan bir arzuyla bağlantılıdır.

Dolayısıyla görülme, duyulma ve anlaşılma beklentisi, umut ve hayal kırıklığının bir karışımıyla yüklüdür (Riesenberg-Malcolm 1996). Bu hastalar, sergiledikleri performansın terapist tarafından önemsenmemesinden ya da küçümsenmesinden korkarlar. Nitekim abartılı duygusallık gösterileri karşısında sık görülen bir karşıaktarım tepkisi, tam da bu tür bir küçümsemedir. Terapist, duyguların abartılı biçimde sergilenmesiyle önemli bir şeyin iletildiğini ve bu abartılı duyguların bir hakikat çekirdeği içerdiğini kavramalıdır. Terapiste çaresizlik içeren bir şey iletilmektedir; adeta şöyle denmektedir: “Lütfen beni fark edin! Lütfen acıma kulak verin!”

Terapist, duygulanımsal iletişime empatiyle yaklaşırken, daha kapsamlı bir anlayış için daha fazla ayrıntıya ihtiyaç duyulduğunu da hastaya iletmelidir. Bu yaklaşım, hastayı duygularla iletileni sözcüklerle ifade etmeye başlamaya teşvik eder. Dikkatle planlanmış bazı sorular yararlıdır: Hasta neden korkuyor? Hasta ne istiyor? Hastanın hissettiği çatışmalar neler (Horowitz 1997)? İlişkilerinizde yaptıklarınız, istediğinizi elde etmenizi sağlıyor mu? Sağlamıyorsa, ne daha etkili olabilir? Terapist ayrıca, gözlemlerine dayanarak hastanın duygularını sözcüklere dökmeye çalışabilir. Bu dışarıdan bakış açısı (Gabbard 1997), hastaların, terapistin kendilerini nasıl gördüğünü içselleştirerek daha güçlü bir kendilik duygusu kazanmalarına yardımcı olabilir.

Histerik ya da histriyonik hastanın içsel yaşantısı, çoğu zaman güçlü duygu durumlarının etkisiyle rüzgârda savrulan bir yaprağın yaşantısı gibidir. Bir duyguyu diğerine bağlayan düşünceler bütünüyle bastırılmış olabilir. Terapist, histerik hastayı içsel ve dışsal gerçeklik üzerine düşünmeye ve bunlara ayrıntılı biçimde dikkat etmeye teşvik ederek, duygular arasındaki düşünsel bağlantıları yeniden bulmasına yardımcı olur. Allen’ın (1977) belirttiği gibi, bu sürecin bir bölümü histerik kişiye daha derin ve daha sahici biçimde hissetmeyi öğretmeyi içerir. Yüzeysel ve sığ duygular, daha rahatsız edici ve daha derinden yaşanan duygulanımlara karşı savunma işlevi görür. Hastanın bu daha derin duygu durumlarına toleransı arttıkça, ayrıntılara dikkat etme yetisi de buna paralel olarak artar (Horowitz 1977b).

Histriyonik süreklilik üzerindeki hastalar, duygularını, tutumlarını ve düşünsel durumlarını tanımlayabilir hâle geldikçe, kendilerini çevrenin edilgin kurbanları olarak görmek yerine, çevreyle etkili etkileşim içinde bulunan etkin özneler olarak daha güçlü biçimde deneyimlerler (Horowitz 1977b). Bu hastalar sıklıkla canlı görsel imgeler ve fanteziler yaşarlar; ancak terapist bu sürece yardımcı olmadıkça bunları sözcüklere dökmezler. Böylece terapistler, hastalarının ne istediklerini ve ne hissettiklerini belirlemelerine yardımcı olurlar. Hastalar ayrıca belirli düşüncelere ya da duygulara sahip olmanın tehlikeli olmadığını öğrenirler.

Tehdit edici düşünceler ve duygular ortaya çıktığında, daha histriyonik ya da ilkel düzeyde örgütlenmiş hastalar sıklıkla terapistin yaşamı hakkında her şeyi bilmek istediklerini ifade ederler. Telkine oldukça açıktırlar ve terapistler kendi yaşamları ve inançları hakkında çok fazla paylaşımda bulunurlarsa, hastaları terapistlerini memnun etmek ve böylece kendi duygu ve inançlarıyla temas kurmanın zahmetli görevinden kaçınmak için hızla benzer özellikler benimserler. Terapistler, nevrotik düzeyde örgütlenmiş histerik hastalara da benzer biçimde çok fazla öğüt vermekten kaçınmalıdır; çünkü bu hastaların, sorunlarını ele almak için kendi içlerinde önemli kaynaklara sahip olduklarını öğrenmeleri gerekir.

Uzun süreli terapideki hastalar, bilişsel tarzlarını değiştirme sürecinin nesnelerle ilişki kurma biçimlerinde de bir değişikliğe yol açtığını göreceklerdir. Bu hastalar, kişilerarası bağlamlarda kendilerine ve başkalarına daha ayrıntılı biçimde dikkat etmeye başladıkça, ilişkileri algılamaya yönelik yeni örüntüler geliştirirler (Horowitz 1977b). Kendilerini her zaman başkalarının kurbanı olarak görmek yerine, başkalarıyla kurdukları belirli ilişki örüntülerinin sürdürülmesinde etkin bir rol oynadıklarını anlamaya başlarlar. Kişilerarası bir durumun somut olgularını, sıklıkla dışsal durumların üzerine bindirilen içsel örüntülerle karşılaştırma kapasitesi geliştirirler. Sonunda, histerik hasta için son derece tipik olan edilgin çocuğa ait kendilik temsili, yerini etkinliği ve cinselliği içeren daha olgun bir temsile bırakır. Ancak bu geçiş yıllar alabilir; çünkü hastalar, histerik bilişsel tarzın kaybını sıklıkla temel kimlik duygularına yönelik bir tehdit olarak yaşarlar.

Histerik varyantın psikoterapisinde ve daha ilkel varyantta daha sınırlı ölçüde, aktarım içinde yürütülen terapötik çalışma, değişimin başlıca araçlarından biridir. Hastanın terapi dışındaki ilişkilerinde karşılaştığı sorunlar, aktarım içinde yeniden ortaya çıkacaktır. Bu hastalar sıklıkla terapiste âşık olur ve/veya ona yönelik erotik özlemler yaşarlar. Histerik hastalarla psikoterapi etkili ve doyum verici olabilse de aktarımın, özellikle erotik aktarımın yanlış ele alınması, terapötik başarısızlığın yaygın bir nedenidir. Bu nedenle, erotik aktarımın yalnızca histriyonik süreklilik üzerindeki hastalarla sınırlı olmadığını göz önünde bulundurarak, bu bölümde erotik aktarıma ilişkin kapsamlı bir bakış sunmak yerinde olacaktır.

Erotik Aktarımın Yönetilmesi

Erotik aktarım olgusunun yalnızca histerik hastalarda değil, diğer hastalarda da yaygın olmasına rağmen, birçok terapist aktarım duygularının etkili ve terapötik biçimde ele alınması konusunda yeterli eğitim almamaktadır. Erkek bir hastasının kendisine yönelik cinsel duygularıyla baş etmekte zorlanan bir kadın psikiyatri asistanı, bu sorunu bir analist olan psikoterapi süpervizörüne götürmüştür. Süpervizör, başını kaşıyarak şöyle yanıt vermiştir: “Siz kızların bu sorun karşısında ne yaptığını bilmiyorum.” Tarihsel olarak, örtük (ya da pek de örtük olmayan) bir cinsiyetçilik, psikoterapi eğitim programlarına nüfuz etmiştir.

Freud’dan günümüze literatürdeki erotik aktarım bildirimlerinin büyük çoğunluğu, erkek terapistlerine ya da analistlerine âşık olan kadın hastalarla ilgili olduğundan, erkek süpervizörler bazen farkında olmadan, süpervizyon verdikleri erkek terapistlerde erotik aktarım geliştiren kadın hastalara karşı kayıtsız ve küçümseyici bir tutumu teşvik etmişlerdir. Psikoterapi eğitimine yeni başlayan bir erkek asistan, ilk psikoterapi hastasına nasıl yaklaşacağı konusunda kararsız olduğunu erkek süpervizörüne söylemiştir. Süpervizörü ona, “Aslında çok basit. Bir kadını nasıl baştan çıkaracağını biliyor musun?” demiştir. Ardından, hastayı psikoterapi sürecine “çekmek” ile bir kadını baştan çıkarmak arasında bir benzetme yapmıştır. Mesleğe uygun olmayan bu tutum, erotik aktarımı analiz etmek ve anlamak yerine ondan “keyif almaya” yönelik talihsiz bir tarihsel eğilimi örneklemektedir.

Terim, birbirinden farklı çeşitli aktarım gelişmelerini tanımlamak için gevşek biçimde kullanıldığından, olgunun açıkça tanımlanması, nasıl ele alınacağının tartışılması açısından önemlidir. Person (1985), psikanalizin yanı sıra psikoterapi için de geçerli olan özlü bir tanım sunmuştur:

Erotik aktarım [erotic transference] terimi, aktarım aşkı [transference love] terimiyle birbirinin yerine kullanılır. Hastanın analistine yönelik yaşadığı şefkatli, erotik ve cinsel duyguların bir karışımını ifade eder ve bu niteliğiyle olumlu aktarımın bir parçasını oluşturur. Tek başına cinsel aktarım bileşenleri, tam olarak gelişmemiş ya da bütünüyle yaşantılanmayan, eksik kalmış bir erotik aktarımı temsil eder. (s. 161)

Nevrotik ya da histerik varyanta sahip hastalarda erotik aktarım, genellikle aşamalı olarak ve belirgin bir utanç ve mahcubiyet eşliğinde gelişir. Terapiste yönelik cinsel özlemler çoğu zaman benliğe yabancı [ego-distonik] olarak yaşantılanır ve hasta bu arzuların doyurulmasının uygunsuz olacağını bilir.

Histriyonik spektrumda yer alan, daha ilkel düzeyde örgütlenmiş hastalar ve sınırda hastalar, sıklıkla erotikleştirilmiş aktarım [erotized transference] olarak adlandırılan bir erotik aktarım alt tipi geliştirebilirler (Blum 1973). Olağan aktarım aşkının aksine, erotikleştirilmiş aktarımın pençesindeki hasta, cinsel doyuma yönelik ısrarlı ve benlikle uyumlu [ego-sintonik] bir talepte bulunur. Bu hastalardaki ego işlev bozuklukları nedeniyle içsel ve dışsal gerçeklikleri arasındaki ayrım bulanıklaşır ve terapistleriyle cinsel birleşme beklentilerini makul ve arzu edilir olarak görürler. Simgesel olarak ensest niteliği taşıyan sınırların aşılmasına görünürde kayıtsız kalmaları, çocukluklarında ebeveynleri ya da ebeveyn figürleri tarafından gerçek cinsel baştan çıkarılmalara maruz bırakılmış olmalarından kaynaklanabilir (Blum 1973; Kumin 1985–1986).

Histerik hastalarda yokluk [absence] erotize edildiğinden, psikoterapi doğası gereği uyarıcı bir durumdur. Terapötik ortamda fiziksel yakınlığın bulunmaması ve buna her seansın sonunda tekrarlanan ayrılıkların eşlik etmesi, birçok histerik hasta tarafından sürekli heyecan verici olarak yaşantılanacaktır. Bazıları, terapiyi yalnızca kendilerine özgü bir ilişki olarak yaşantıladıkları için, Bollas’ın (2000) aktarım bağımlılığı olarak adlandırdığı durumu bile geliştirebilirler. Bu hastalar, tedaviyi sonlandırmaya hiç ilgi duymaksızın, sonsuza dek sürmesini isteyebilirler. Elbette birçok histerik ve histriyonik hasta, terapisti kazanılması gereken bir meydan okuma olarak görecektir; başka bir deyişle, terapistin arzu nesnesi olmak isterler. Dolayısıyla amaç, terapistin hasta tarafından büyülenmesi ve ayaklarının yerden kesilmesidir; hasta bu amaca ulaşmak için giyiminde, tavırlarında ve davranışlarında büyük çaba gösterecektir.

Erotik aktarımdan erotikleştirilmiş aktarıma uzanan aktarım spektrumu, Person (1985) tarafından yerinde bir ifadeyle “hem altın madeni hem de mayın tarlası” olarak betimlenmiştir (s. 163). Bu aktarımlar, karşıaktarımın yıkıcı biçimde eyleme dökülmesine zemin hazırlayabilir. Terapist ile hasta arasındaki cinsel ilişki, ruh sağlığı mesleklerini ciddi biçimde damgalamış, birçok psikiyatristin ve psikoterapistin kariyerini mahvetmiş ve bu ilişkilerin mağduru olan hastalarda ağır psikolojik hasara yol açmıştır (Gabbard 1989; Gabbard ve Lester 2003; Pope ve Bouhoutsos 1986). Anketler, bu tür sınır ihlallerinin nadir olmadığını ortaya koymaktadır (Gabbard ve Lester 2003); dolayısıyla bu durum, yalnızca ciddi ruhsal bozukluğu olan terapistlerde ara sıra görülen bir sapma olarak geçiştirilemez. Bu talihsiz terapistlerin birçoğu, hem kendileri için bir tedavi arıyor hem de hastalarını iyileştirmek için çaresizce çabalıyor gibi görünmektedir (Gabbard ve Lester 2003).

Erotik aktarımların “altın madeni” yönü, terapiste aktarım ilişkisi bağlamında geçmiş ilişkilerin canlı bir tekrarını sunmalarının yanı sıra, aktarım dışındaki romantik ilişkilerde yaygın olarak görülen örüntülere de bir bakış sağlamalarıdır. Böylece hastanın aşk ve cinsellikle ilgili sorunları, sömürülmeyeceği ya da istismara uğramayacağı güvenli bir ilişki içinde ortaya çıktıkça incelenebilir ve anlaşılabilir. Terapistler, mayın tarlasında yıkıma uğramadan bu yaşantıdaki altını çıkarabilmek için dört teknik ilkeyi yararlı bulabilirler (bkz. Tablo 18–2). Erotik aktarımın ifade edilişinde belirgin toplumsal cinsiyet farklılıkları bulunmakla birlikte, önce erotik aktarımın genel olarak ele alınmasını tartışacak, ardından olgunun toplumsal cinsiyetin belirlediği özgül yönlerini inceleyeceğim.

TABLO 18–2. Erotik aktarımın terapötik olarak ele alınması

1Karşıaktarım duygularını inceleyin.
2Erotik aktarımı, anlaşılması gereken önemli bir terapötik malzeme olarak, sömürücü olmayan bir biçimde kabul edin.
3Terapötik sürecin derinleşmesine karşı bir direnç işlevi gören aktarımın çoklu anlamlarını değerlendirin.
4Aktarım ile hem güncel hem de geçmiş ilişkiler arasındaki bağlantıları yorumlayın

Karşıaktarım duygularının incelenmesi. Terapistin, hastadaki erotik aktarım duygularına yönelik karşıaktarım tepkileri, dar anlamıyla terapistin geçmişindeki bir ilişkinin yeniden etkinleşmesini, geniş anlamıyla hastanın yansıttığı bir yönüyle özdeşleşmeyi ya da her ikisinin bir karışımını temsil edebilir (Gabbard 2010). Hasta, terapistin geçmişinden yasak ama cinsel açıdan uyarıcı bir nesneyi temsil ediyor olabilse de terapistin hastaya yönelik arzusu, hastanın ödipal gelişim evresindeki bir ebeveyn figürünün gerçek ensest arzusuyla da bağlantılı olabilir. Dolayısıyla, dinamik psikiyatri uygulamasına uygun olarak, karşıaktarımı izlemenin ilk adımı, terapistlerin kendi katkıları ile hastanın katkılarının göreli ağırlığını değerlendirmeleridir. Ancak kendileri bir terapi deneyiminden geçmeden yoğun psikoterapide erotik aktarımı ele almaya çalışan terapistler, ciddi bir dezavantaj yaşayacaklardır.

Erotik aktarımla ilişkili birkaç yaygın karşıaktarım örüntüsü vardır. Çekici kadın hastaları tedavi eden erkek asistanlarda yaygın olan ilk örüntü, erotik aktarımın bulunmadığı yerde onu görmektir. Erkek terapistler, kendi cinsel uyarılmalarını yansıtma yoluyla yadsıyarak, bunları “baştan çıkarıcı” olarak nitelendirdikleri hastalarında görebilirler. Bu koşullarda asistandan, hastanın neden baştan çıkarıcı olduğu ya da kendisine neden cinsel ilgi duyduğu konusunda ayrıntı vermesi istendiğinde, çoğu zaman ikna edici kanıt sunmakta zorlanır. Kendi cinsel duygularına ilişkin anksiyeteleri nedeniyle, tıpkı histerik hastanın kendi cinsel duygularından kaçınmaya çalışması gibi, o da bu duygulardan kaçınmıştır. Bu kaçınma, yalnızca psikoterapide cinsel duygular yaşamaya ilişkin bir başlangıç anksiyetesini yansıtabileceği gibi, hastanın babasının kızına yönelik kendi cinsel arzusuna verdiği tepkinin bir tekrarı da olabilir (Gorkin 1985).

Bir başka olasılık da terapistin hastaya yönelik kendi cinsel duygularını yansıtma yoluyla yadsımasının, hastayı örtük biçimde erotik aktarım geliştirmeye yöneltmesidir. Yapılandırmacı bakış açısı, terapistin öznelliğinin hastanın aktarımı üzerindeki sürekli etkisini vurgular. Özellikle erotik aktarım, terapistin önemli katkılarını yansıtabilir (Gabbard 1996). Bu katkılar; terapistin beklentileri, ihtiyaçları, kuramsal bakış açısı, karşıaktarımı ve hatta cinsiyeti, fiziksel görünümü ve yaşı gibi gündelik unsurlar da dâhil olmak üzere çeşitli etkenleri içerebilir. Bütün bu etkenler, hastanın terapisti nasıl gördüğünü kısmen belirleyebilir; terapistin kendisini sürekli incelemesi ise neyin hastadan geldiğini, neyin terapistin hasta üzerindeki etkisinden kaynaklandığını ayırt etmesine yardımcı olacaktır. Histerik-histriyonik süreklilik üzerindeki hastalar telkine oldukça açıktır ve terapistin aktarımda kendisine âşık olmalarını istediğine inanırlarsa, buna kolaylıkla uyum gösterebilirler.

İkinci bir karşıaktarım tepkisi, hastanın terapiste yönelik erotik özlemlerini itiraf etmesi karşısında soğuk ve mesafeli bir tutum takınmaktır (MacKinnon ve ark. 2006). Terapist, hastanın duygularına yönelik cinsel karşıaktarım tepkilerini kontrol etmek için daha sessiz, daha az empatik ve daha uzak hâle gelebilir. Tüm duygulara bu şekilde “deli gömleği giydirilmesi”, tehdit edici görünen cinsel dürtülerin katı biçimde kontrol altında tutulmasına yardımcı olur.

Üçüncü bir yaygın karşıaktarım tepkisi, hastadaki ya da terapistteki cinsel duyguların kontrolden çıkacağı korkusundan kaynaklanan anksiyetedir. Bu anksiyete, terapistin konuşmayı hastanın aşk ya da cinsel uyarılma ifadelerinden başka bir yöne çevirmesine veya bu duyguları erkenden “direnç”, yani terapötik görevden bir sapma olarak yorumlamasına yol açabilir. Erkek bir terapist, kadın hastasına uygunsuz biçimde, kendisine yönelik duygularının terapiyi yolundan saptırmasına izin vermeyeceğini söylediğinde, farkında olmadan onu, terapi dışında yaşadığı ve kendisini tedaviye getiren sorunlarla sınırlı kalmaya zorlayabilir. Erotik aktarım duygularını ortadan kaldırmaya yönelik bu tür anksiyeteli girişimler, hastalara cinsel duyguların kabul edilemez ve belki de iğrenç olduğu mesajını verebilir; bu görüş çoğu zaman bu hastaların kendi duygularını yansıtır. Terapistin kendi içinde altta yatan tiksinti, yoğun erotik aktarımdaki örtük mesajla ilişkilidir: Terapi işe yaramaz; yalnızca cinsellik ya da “aşk” iyileştirebilir (Gorkin 1985).

Diğerlerinden daha sinsi olabilen dördüncü karşıaktarım örüntüsünde, terapistler kendi kişisel doyumları için erotik duyguları teşvik edip besleyebilirler. Hastalarının cinsel fantezilerinin ayrıntılarını röntgenci bir hazla dinleyen bu terapistler, idealleştirilme ve sevilme özlemleri nedeniyle mesleğe yönelmiş olabilirler. Bu arzunun altında, hastalarının gerçekleşmeyecek cinsel arzularını uyandırmaktan sadistik bir haz alıyor olabilirler. Bu örüntünün kökeni sıklıkla, bu terapistlerin karşı cinsten ebeveynleri tarafından uyarıldıklarını, ancak ardından engellendiklerini hissettikleri çocukluk etkileşimlerine kadar izlenebilir. Bu kişiler psikoterapi yaparak çocukluktaki bu durumu tersine çevirmeye çalışıyor olabilirler. Dolayısıyla terapistler, terapötik ilişki içindeki kendi arzularının farkında olmalıdırlar. Kumin’in (1985–1986) belirttiği gibi, “Analistin, hastanın aktarımdaki arzularını doğru biçimde yorumlayabilme kapasitesini de bunu yapamamasını da anlamak, yalnızca hastanın neyi ve kimi arzuladığının değil, analistin neyi ve kimi arzuladığının da kavranmasını gerektirir” (s. 13). Kumin ayrıca, terapistin hastaya yönelik arzularının, hastanın terapiste yönelik arzularından daha çetin bir direnç oluşturabileceğini ileri sürmüştür. Birçok psikoterapi süreci, terapistin cinsel duyguların sıcaklığının tadını çıkarmaya fazlasıyla kapılması nedeniyle yoğun erotik aktarımın pençesinde çıkmaza girmiştir. Belirli bir vakada hastanın yararına olduğu gerekçesiyle sınırları kopma noktasına kadar zorlama ihtiyacını akla uydurma söz konusu olduğunda, hepimizin kendini kandırmakta ustalaşabileceğini hatırlamalıyız (Gabbard ve Hobday 2012).

Erotik aktarımın, anlaşılması gereken önemli bir terapötik malzeme olarak, sömürücü olmayan bir biçimde kabul edilmesi. Terapist, hastaya cinsel duyguların ya da sevgi duygularının terapötik yaşantının kabul edilebilir yönleri olduğunu iletmek isteyebilir. Şöyle eğitici bir açıklamada bulunabilir: “Psikoterapide nefret, sevgi, haset, cinsel uyarılma, korku, öfke ve sevinç gibi geniş bir duygu yelpazesi yaşamanız olasıdır. Bu duyguların tümü, konuşulması kabul edilebilir konular ve terapi açısından önemli bilgiler taşıyan unsurlar olarak ele alınmalıdır.” Erotik aktarımın terapide başka malzemelerin ortaya çıkmasına karşı bir direnç işlevi görebildiği doğru olsa da bu duyguları hemen direnç olarak yorumlamak genellikle teknik bir hatadır. Geçmişten neyin tekrarlandığını anlayabilmek için erotik aktarımın bütünüyle gelişmesine izin verilmelidir.

Freud (1914/1958), eyleme dökme [acting-out] terimini ilk kez, hastanın geçmişten bir şeyi hatırlayıp söze dökmek yerine eylem içinde tekrarlama eğilimini tanımlamak için kullanmıştır. Hastalara, terapide gelişen duyguların, geçmişteki ve şimdiki diğer ilişkilerinde gelişen duygular hakkında önemli bilgiler sağlayacağı söylenebilir. Hasta, terapistin aktarım arzularını doyurmasında ısrar ederse, terapist bu arzuların doyurulmamasının diğer ilişkilerde neler olup bittiğinin daha iyi anlaşılmasını sağlayabileceğine dikkat çekebilir. Terapist, erotik aktarımın yalnızca yarattığı engellenme nedeniyle değil, aynı zamanda utandırıcı olabilmesi nedeniyle de hasta için son derece nahoş olabileceğini akılda tutmalıdır; aynı durum terapist için de geçerli olabilir. Terapist, hastanın utancını empatik biçimde anladığını iletmek isteyebilir: “Bu duyguları yaşamanın ve bunları benimle gerçekten konuşmanın sizin için zor ve acı verici olduğunu biliyorum; ancak bunları birlikte keşfedebilirsek, sizi buraya getiren sorunları daha kapsamlı biçimde anlamanıza yardımcı olabiliriz.”

Terapistler, hastanın bakış açısından aktarım duygularının son derece gerçek olduğunu unutmamalıdır. Dolayısıyla, bu duyguların “gerçek” olmadığını öne sürerek onları geçiştirme çabaları muhtemelen ters tepecektir. Hasta, anlaşılmadığını, duygularının geçersiz sayıldığını ve aşağılandığını hissedebilir.

Aktarımın direnç işlevi içindeki çoklu anlamlarının değerlendirilmesi. Erotik aktarım, bir şeyin hatırlanıp söze dökülmek yerine tekrarlanması anlamında bir dirençtir. Ancak direnç, mesleğe yeni başlayan terapistlerin sıklıkla yaptığı gibi, “derhâl ortadan kaldırılması gereken kötü bir şey” ile eş tutulmamalıdır (Gabbard 2010). Az önce belirtildiği gibi, erotik aktarım aynı zamanda anlaşılması gereken önemli bir iletişimdir. Diğer tüm ruhsal olgular gibi erotik aktarım da çoklu işlev ilkesi [principle of multiple function] tarafından belirlenir. Yalnızca görünürdeki anlamıyla ele alınmamalı; bazıları bilinçdışı olabilen çoklu anlamlarının tümü, hastanın çağrışımları, rüyaları ve anıları aracılığıyla araştırılmalıdır. Psikoterapi ortamında, toplumsal cinsiyet ve cinsel yönelim açısından önemli ölçüde akışkanlık vardır (Gabbard ve Wilkinson 1996). Örneğin, erkek bir hastanın kadın bir terapiste yönelik erotik aktarımı, terapist karşı cinsten olsa da edilgin eşcinsel özlemleri temsil edebilir (Torras de Bea 1987). Erotik aktarımın, terapinin belirli bir anındaki işlevi açısından da anlaşılması gerektiğinden, terapist bu aktarımın gelişmesinden önce neler olduğunu ve yoğunlaşmasının ardından neler geldiğini değerlendirmelidir.

Bir erkek hasta, erkek terapistiyle seansına, önceki seansta terapistin yaptığı açıklamadan çok büyük yarar gördüğünü söyleyerek başlamıştır. Terapistin yorumunun iş yaşamında kendisine ne kadar yardımcı olduğunu belirttikten sonra hasta, ilişkilerinin kötüleştiğini ileri sürerek az önce söyledikleriyle çelişmeye başlamıştır. Konuşmayı sürdürürken, terapistle ilgili cinsel fanteziler kurduğunu ve terapistin kendisine ancak onu daha erkeksi kılmak için rektumuna meni boşaltarak yardımcı olabileceğine inandığını açıklamıştır. Terapist, hastanın, yardım almanın tek yolunun cinsel bir ilişki olduğu yönündeki büyüsel inanca tutunarak önceki seansta kazandığı içgörülerin sağladığı yardımı değersizleştirdiğine dikkat çekmiştir. Hasta, “Olimpos Dağı’nda” olduğunu söylediği terapistin karşısında kendisini çok aşağıda hissettiği için terapistin yardımını değersizleştirmeye ihtiyaç duyduğunu kabul etmiştir. Terapist daha sonra, yardım aldıkça hastanın hasedinin arttığını ve bu nedenle aldığı yardımı değersizleştirmek için aktarımı cinselleştirdiğini açıklamıştır. (Terapistin içgörüleri pek etkili ya da yararlı olmasaydı, haset edilecek çok daha az şey olurdu.) Hasta buna karşılık, yardım almış olmanın getirdiği özgürleştirici duyguların, aşağılanma duygularıyla dönüşümlü olarak ortaya çıktığını söylemiştir; çünkü terapistin kendisinin bilmediği bir şeyi bildiğini kabul etmek zorunda kalması, kendisini incinebilir hissetmesine yol açıyordu.

Bu örnekte, hastanın erotik aktarımı, terapistin yetkinliğini değersizleştirerek bu yetkinliğe duyduğu hasede karşı savunma oluşturmanın bir yoluydu. Aktarımda cinselleştirme, başka duygulara karşı savunma oluşturmanın da bir yolu olabilir.

Bir erkek hasta, asistanlık eğitim programını tamamlayıp ayrılacak olan kadın terapistiyle son kez görüşüyordu. Terapistine, önceki gece bir kadın psikiyatristin erkek hastalarından birini öptüğü bir film izlediğini söyledi. Hastanın, terapistin gösterdiği sevgiden yarar görmüş gibi göründüğünü belirtti ve terapistine kendisinin de ona aynısını yapıp yapamayacağını sordu. Terapist, bu isteğe başlangıçta anksiyeteyle tepki verdikten sonra, beklenmedik isteğin terapinin sonlanmasıyla ilişkili olup olamayacağını sordu. Hasta, bu konu üzerinde düşünmemeyi tercih edeceğini söyledi. Bunun üzerine terapist, hastaya, ilişkilerini cinselleştirme arzusunun sonlanmayla ilişkili yasla yüzleşmeye karşı bir savunma olabileceğine dikkat çekti.

Bir ilişkinin sonunu cinselleştirmek, hem terapide hem de genel olarak yaşamda yaygın bir olgudur. Önemli bir kişinin kaybıyla bağlantılı yas sürecinden kaçınmaya hizmet eder. Bu klinik örnekte, hastanın terapistiyle fiziksel yakınlık kurma arzusu, sonlanmanın kesinliğini inkâr etmenin de bir yoluydu: Bir öpücük, bir bitişten çok bir başlangıca yol açabilirdi. Nitekim terapist ile hasta arasındaki cinsel sınır ihlallerinin birçoğu sonlanma döneminde gerçekleşir (Gabbard ve Lester 2003). Cinselleştirme, terapötik ikilinin her iki üyesini karşılıklı inkâra yönelten, kayba karşı manik bir savunma olabilir. Her ikisi de içinden şöyle düşünebilir: “Bu bitmiyor, yalnızca başka bir şeye dönüşüyor.”

Aktarım aşkını kendi muazzam cinsel çekiciliklerine verilen doğal ve anlaşılır bir yanıt olarak gören terapistler, erotik aktarımın daha karanlık yönünü gözden kaçırmaktadır. Hastanın aktarım aşkının hemen altında sıklıkla düşmanlık yatar. Nitekim erotik aktarımlar çoğu zaman önemli ölçüde saldırganlık ve sadizmi maskeler (Kumin 1985–1986). Aktarımda cinsel ilişkiye yönelik arzuların araştırılması, sıklıkla terapisti incitme, utandırma ya da mahvetme arzularını açığa çıkarır. Hastanın cinsel sınırların aşılmasına yönelik talepleri, özellikle histriyonik ve sınırda hastalarda tipik olan erotikleştirilmiş aktarımda, terapistin her seansı korkuyla beklemesine yol açacak kadar eziyet verici olabilir. Terapist, kullanıldığını ve tek işlevi hastanın uygunsuz taleplerini karşılamak olan, ihtiyaçları doyuran bir nesneye dönüştürüldüğünü hissedebilir (Frayn ve Silberfeld 1986).

Bayan K. K., histerik-histriyonik sürekliliğin histriyonik ucunda yer alan hastalar için tipik olan, 24 yaşında eşcinsel bir hastaydı. Erkek akrabaları tarafından cinsel istismara uğrama öyküsü vardı. Kadın terapistine yönelik yoğun bir erotikleştirilmiş aktarımı neredeyse hemen geliştirmişti. Seanslarda kendi ayağıyla terapistin ayağına hafifçe dokunup “Bu sizi tedirgin ediyor mu?” diye sorarak onunla kışkırtıcı biçimde flört ediyordu. Bayan KK, terapistinin kendisini ancak onunla yatarsa tanıyabileceğini ısrarla savunuyordu. Ayrıca terapistinin cinsel yönelimini öğrenmeyi de talep ediyordu. Terapist, hastanın profesyonel ilişkilerini cinsel bir ilişkiye dönüştürerek yıkma arzusunu engellese de hasta baştan çıkarma çabalarını sürdürüyordu. Hasta, terapistiyle ilgili açık cinsel fantezilerini düzenli olarak seansa getiriyordu:

“Bedenini okşuyorum; sırtını, kalçalarını, uyluklarını. Elimi amının üzerinde nazikçe ve hızla gezdiriyorum. Hafifçe inliyor ve sırtımı daha sıkı kavrıyorsun. Seni öpüyor ve seninle sevişeceğimi kulağına usulca fısıldıyorum. Memelerine hafifçe masaj yapıyor ve onları öpüyorum. Karnını öpüyor ve amına doğru ilerliyorum. Klitorisini dilimle okşarken uyluklarının iç kısmını öpüyorum. Seni dilimle öpmeye, emmeye ve okşamaya devam ediyorum. Orgazm olurken zevkle inliyorsun. Uyluklarını yeniden öpüyor, memelerini hafifçe sıkıyor ve parmaklarımı yanlarından aşağıya, kalçalarına doğru gezdiriyorum. Klitorisini yeniden yalamaya başlıyor ve dilimi içine sokuyorum. Ardından önce bir, sonra iki parmağımı yavaşça içine sokarken klitorisini yalayıp emiyorum. Uzun süren, çoklu ve doyurucu bir orgazm yaşıyorsun; sonunda sen saçımı okşarken ben de amını hafifçe öpüyorum.”

Söylemeye gerek yok ki hastanın bu tür fantezileri dile getirmesi, terapistin kendisini rahatsız, anksiyeteli ve kontrol altında hissetmesine yol açıyordu. Fantezilerin anlatımını keserse, rahatsızlığını ve hastanın aktarım duygularını onaylamadığını açığa vurduğunu hissediyordu. Sessiz kalırsa, teşhirci–röntgenci bir eşleşmeye ortak olduğunu hissediyordu.

Hasta sonunda, erotize aktarım kılığına bürünmüş, altta yatan saldırgan duygularının bir kısmını açığa vurdu. Terapistine şöyle dedi: “Biliyor musunuz, sizi hâlâ çileden çıkarmak istediğimin farkındayım. Muhtemelen sizi beni reddetmeye zorlamak. Benden nefret etmenizi sağlamak. Başarıyor muyum? Aslında beni sevmenizi istiyorum. Ama bunun söz konusu bile olmadığını bildiğim için sizi kendimden uzaklaştıracağım. Boktan bir durum, değil mi? Bakın, ilişkimizi iki şekilde görüyorum: Ya sevişiriz ya da benden iliklerinize kadar nefret etmenizi sağlarım.”

Bayan K. K., terapisti büyük ölçüde felce uğratmıştı; terapist, hastanın arzularını engellediği için kendisini zalim ve sadistik hissediyordu. Bir konsültasyon, terapistin, psikoterapinin olağan mesleki sınırlarını acımasız ve makul olmayan sınırlar gibi görmesine yol açan bir yansıtmalı özdeşleşme süreciyle kontrol edildiğini anlamasına yardımcı oldu. Başka bir deyişle, hastanın geçmişindeki soğuk ve yoksun bırakan bir nesne terapiste yansıtılmış, terapist de bu yansıtılan malzemeyle bilinçdışında özdeşleşmişti. Ayrıca, hastanın terapiyi amansızca kontrol etmesi nedeniyle ona duyduğu öfke de yapacağı her müdahalenin soğuk ve acımasız görüneceği hissine katkıda bulunuyordu.

Psikoterapi ilerledikçe, açıkça dile getirilen cinsel arzunun buzdağının yalnızca görünen kısmı olduğu daha da belirginleşti. Bir seansta Bayan K. K. , ileri teknolojiyle donatılmış bir ofiste bulunduğu bir rüyasını anlattı. Orada, düşüncelerini terapistine anlatmasına gerek kalmadan aktarabilen bir makine vardı. Hastanın rüyaya ilişkin çağrışımları sırasında, terapistine yönelik özlemlerinin gerçekte cinsel olmadığını, daha çok terapistinin kendisini gerçekten derinlemesine tanımasına yönelik bir arzu olduğunu kabul etti. Terapist sonunda Bayan K. K.nin, cinsellik arzusunun bir kaynaşma arzusunu, yani düşüncelerini dile getirmesine gerek kalmadan terapistinin bunları bilmesine yönelik bir arzuyu içerdiğini görmesine yardımcı oldu. Anne-bebek simbiyotik durumuna geri dönmeye yönelik bu regresif özlem, kadın hasta–kadın terapist ikilisindeki erotik ya da erotikleştirilmiş aktarımların sıklıkla güçlü bir bileşenidir. Cinselleştirilmiş arzu, daha tehdit edici olan kaynaşma arzusuna tercih edilebilir.

Aktarım ile hem güncel hem de geçmiş ilişkiler arasındaki bağlantıların yorumlanması. Erotik aktarımın anlamlarını ve işlevlerini aydınlatan bir yorum, aktarım aşkının içerdiği arzuyu ve direnci çoğu zaman azaltır (Kumin 1985–1986). Terapist, erken yorumlamadan kaçınmak için, karşıaktarım arzularıyla başa çıkmasına yardımcı olacak yorumu önce kendi içinde formüle etmeye ihtiyaç duyabilir. Yorumu hastaya iletmeden önce, yorumun sözlerini içinden dört kez tekrarlamak çoğu zaman akıllıca olur. Aktarım yorumlarının zamanlaması, klinik muhakeme gerektiren bir konudur (Gabbard 2010). Yol gösterici bir ilke, geçmiş ilişkilerle ve güncel aktarım dışı ilişkilerle ilgili altta yatan bağlantılar bilinçli farkındalığa yaklaşıncaya kadar aktarımı yorumlamaktan kaçınmaktır. Terapist, aktarım duyguları ile geçmiş ilişkiler arasında ve aktarım ile güncel aktarım dışı ilişkiler arasında bağlantılar kurmak için Bölüm 4’te açıklanan içgörü üçgeni modelini kullanabilir. Aktarım aşkının geçmişten bir şeyin tekrarı olduğuna dikkat çekerek ve hastaya bu durumun geçmişteki durumları anımsatıp anımsatmadığını sorarak yorumlayıcı müdahalelere zemin hazırlayabilir. Ancak duyguların aslında terapiste değil, başka birine yönelik olduğu izlenimini vermekten kaçınılmalıdır. Daha etkili bir yol, bu hastaların terapiste duydukları aşkın hem gerçek olduğunu hem de kısmen geçmişteki nesnelere yönelik yaşanmış duygulardan kaynaklanması anlamında yer değiştirmiş olduğunu anlamalarına yardımcı olmaktır (Gabbard 1996).

Bir psikoterapi seansının gerçek dökümü, erotik aktarımın yorumlanmasında kullanılan bazı teknik yaklaşımları örnekleyebilir.

Bayan L. L., nevrotik temelli histerik kişilik bozukluğu olan, 26 yaşında evli bir hastaydı. Erkek bir terapistle haftada iki kez, dışavurumcu yönü ağırlıkta olan dışavurumcu-destekleyici psikoterapi görüşmeleri yapıyordu. Psikoterapiye anorgazmi, baş ağrıları, evliliğinde sürekli güçlükler yaşama, “kendi ayakları üzerinde durma” korkusu, sevilmediği ve istenmediği duyguları ve fazla bağımlı olduğuna ilişkin genel bir endişeyle başlamıştı. Tedavinin ikinci yılının ortalarında, bir seansta şu konuşma gerçekleşti:

BAYAN L. L.: Kocamla aramız iyi değil. Birbirimizi pek görmüyoruz; gördüğümüzde de tartışıyoruz. Bugün yine sizi kendime bir arkadaş yapmak istedim ama içeri girdiğimde bir şey değişti. Bugün ne söyleyeceğimi bilmiyorum. Size çok kızmak istiyorum ama nedenini bilmiyorum. Muhtemelen ilgiye ihtiyacım olduğu ve kocam bana hiç ilgi göstermediği için. Söyleyecek bir şeyim olmadığında, genellikle size karşı bir şeyler hissettiğim içindir; az önce bunu söylerken içim kıpır kıpır oldu. Burada iki tür duygu yaşıyorum: Birinde, babam gibi olduğunuzu hissediyorum ve beni kucağınıza alıp sırtımı sıvazlamanızı istiyorum. Diğerinde ise bana sımsıkı sarılmanızı istiyorum… (Hasta durur.)

TERAPİST: Az önce, cümlenizin ortasında durmanıza neden olan bir duygu yaşadınız. Neydi o?

BAYAN L. L.: Söylemek istemiyorum. Çok saçma. (Büyük bir tereddütle) Buraya gelip… size bakıp… “Sizinle sevişmek istiyorum” diye düşünemem. Böyle hissedemem. Bu ben değilim.

TERAPİST: Cinsel duygularınızın olabileceği düşüncesi sizin için o kadar kabul edilemez ki bu duyguları kendinize ait olarak sahiplenemiyorsunuz?

BAYAN L. L.: Ben öyle biri değilim. Kocamla bile. Bilinçaltım size tutunmak ve sımsıkı sarılmak istiyor ama bilinçli zihnim bu duygularım yokmuş gibi davranmak istiyor. Sizin babam gibi olduğunuzu hissettiğim ve sırtımın sıvazlanmasına ihtiyaç duyduğum duyguya geri dönmeyi tercih ederim.

TERAPİST: Aynı zamanda bir baba olarak gördüğünüz birine karşı cinsel duygular beslemek sizin için özellikle kabul edilemez. Acaba küçük bir kızken babanızla ilişkinizde de aynı şey olmuş muydu?

BAYAN L. L.: Babam için her zaman çok özeldim. Düğünümde beni nikâh yerine götürüp eşime teslim ederken, üç kızı arasında her zaman en sevdiğinin ben olduğumu söyledi. Böyle konuşmamalıyım. Buradan çıkıp kocamla arabaya binmem ve akşamı onunla geçirmem gerekiyor ama aklım sizde olacak.

TERAPİST: Bana bağlılığınızla babanıza bağlılığınız arasında bir benzerlik var gibi görünüyor; her ikisi de kocanıza duygusal yatırım yapmanızı zorlaştırıyor.

Bu klinik örnekte terapist, hastanın erotik aktarımı ile babasına yönelik duyguları arasında bir bağlantı kurar. Her iki ilişkide de cinsel duygular yasaktır; çünkü hasta bu duyguları, terapisti ve babasını diğer yönleriyle babasal figürler olarak görmesiyle bağdaşmaz bulur. Terapist, aktarım duygularını hastanın babasıyla geçmişteki ilişkisine bağladıktan sonra, bu özlemleri güncel bir aktarım dışı ilişki olan kocasıyla ilişkisinde yaşadığı güçlükle ilişkilendirir.

Deneyimli terapistler bile bir hastanın aşk ve arzu ifadeleri karşısında çoğu zaman ne yapacaklarını şaşırırlar. Şairlerin öteden beri bildiği gibi, tutku muhakemeyi bulanıklaştırır. Aşk ve/veya şehvet duyguları, doğaları gereği hem hastada hem de terapistte sahnelemelere [enactment] yol açma eğilimindedir (Gabbard 1994). Başka bir deyişle, bu duygular son derece gerçek ve karşı konulmaz göründüğü için her iki kişi de duyguların aktarımsal ve karşıaktarımsal özelliklerine ilişkin düşünsel farkındalıklarını yitirmeye yatkındır. Terapistler, karşıaktarımın sahnelenmesini fark edebilmek için olağan klinik uygulamalarından sapmaları dikkatle izlemelidir. Sınırların bu şekilde izlenmesinde bazı uyarı işaretleri özellikle yararlıdır (Gabbard 2003): Seansları olağan sürelerinin ötesine uzatmak, ücreti düşürmek ya da hastadan ücret almamak, hastaya kendi özel yaşamıyla ilgili bilgiler vermek, sürekli hastayla ilgili hayaller kurmak, hastanın randevusunun olduğu gün kendi görünümüne özen göstermek, hastaya sarılmak ya da başka biçimlerde fiziksel temas kurmak, hastayla klinik dışı bir ortamda buluşmayı istemek ve hastayı çektiği acıdan kurtarabileceğini hayal etmek (Gabbard ve Wilkinson 1994; Gutheil ve Gabbard 1993). Terapistler bu tür sapmalar gösterdiklerini ya da hastaya yönelik erotik duygulara kapıldıklarını fark etmeye başladıklarında, saygı duydukları bir meslektaştan konsültasyon ya da süpervizyon almaları akıllıca olacaktır. Nitekim erotik aktarımı olan bir hastayı tedavi ederken ya da erotik karşıaktarım yaşarken tüm terapistlerin düzenli olarak konsültasyondan yararlanmaları muhtemelen yerinde olacaktır (Gabbard 1996, 2003; Gabbard ve Lester 2003). Ayrıca, terapötik ikilideki cinsel duygular “eşzamanlı olmayabilir”; arzu, terapist ile hasta arasında gidip gelebilir ve yalnızca zaman zaman her ikisinde birden bulunabilir.

Terapistler, kendilerine yönelik cinsel duygular yaşayan hastaların tümünün yorumlama çabalarına yanıt vermeyeceğinin de farkında olmalıdır. Daha ilkel düzeyde örgütlenmiş hastalar, duygularını eyleme vurarak kendilerini terapistin ayaklarına atabilir, terapistin kucağına oturabilir ya da kapıya doğru ilerlerken terapiste tutkuyla sarılabilirler. Bu gibi durumlarda terapist kesin sınırlar koymalıdır. Hastalara, koltuklarına dönmeleri gerektiğinin ve fiziksel temasa izin verilmediğinin söylenmesi gerekebilir. Bazen eğitici bir açıklama da yararlı olur: “Psikoterapi, ancak belirli koşullar altında işe yarayabilen sözel bir tedavidir. Bu koşullardan biri, sizin kendi koltuğunuzda, benim de kendi koltuğumda oturmamdır.”

Erotik Aktarımda Toplumsal Cinsiyet Farklılıkları

Literatürde erotik ya da erotikleştirilmiş aktarımları içeren vaka bildirimlerinin ezici çoğunluğu, erkek terapistlerle çalışan kadın hastalara ilişkindir (Lester 1985). Ancak bu olgu, diğer toplumsal cinsiyet eşleşmelerinde de hiç nadir değildir. Gornick (1986), bazı erkek hastaların bir kadın karşısında edilgin ve bağımlı olmayı, doğrudan cinsel duygular ifade etmekten çok daha kabul edilemez bulduklarını belirtmiştir. Bağımlı olmanın yarattığı utanç, bazı erkek hastaları “rolleri tersine çevirerek” ve erkek egemenliği duygusunu yeniden kurmak için aktarımdaki cinsel duyguları kullanarak bu tür duygulara karşı savunma geliştirmeye yöneltebilir.

Kadın bir terapist erkek bir hastayı tedavi ederken, bir başka toplumsal cinsiyet farklılığı daha belirginleşir: saldırıya uğrama riski. Genel olarak kadın terapistlerin güvenliklerine yönelik bir tehditle karşılaşma olasılığı, erkek terapistlere göre daha yüksektir (Celenza 2006; Hobday ve ark. 2008). Erkek hastada ağır bir antisosyal ya da sınırda kişilik bozukluğu ve zayıf dürtü kontrolü varsa, kadın terapist kilitli bir odada tehlike altında olabilir. Saldırgan ve dürtüsel bir hastaya aktarım yorumu yapmak hiçbir işe yaramayabilir ve sınırların açıkça konması gerekir. Bazı durumlarda tedavinin sonlandırılması bile gerekebilir; çünkü saldırı tehdidinin bulunduğu bir ortamda çalışmak mümkün değildir. Kadın terapistler, erkek bir hastada erotik ya da erotikleştirilmiş aktarımlar ortaya çıktığında dikkatli bir değerlendirme yapmalıdır (Gabbard 2010). Bazı erkek hastalar, kadın bir terapistle cinsel duygularını konuşma konusunda kendilerini ketlenmiş hisseder ve aktarım duygularının yer değiştirmesi olarak tanıdıkları kadınlarla ilişkiler başlatabilirler (Person 1985). Diğerleri ise terapisti huzursuz etmek ve terapötik ikilide üstünlüğü ele geçirmek için kaba cinsel yorumlar kullanırlar. Kadın terapistler, terapide erotik duygular ortaya çıktığında belirli sorular üzerinde düşünmelidir: Bu hasta, cinsel fanteziyi fantezi alanında tutup anlamını araştırarak ondan üretken biçimde yararlanabilir mi? Yoksa cinsel fantezi hakkında konuşmak, erkek hastanın kadın terapisti gerçek bir cinsel temasa davet ediyor olarak gördüğü bir tür eyleme mi yol açacaktır? Başka bir deyişle, hasta araştırmayı bir sahneleme olarak mı yanlış yorumlayacaktır?

Literatürde erotik aktarım yaşayan kadın hastalara ilişkin çok daha fazla vaka bildirimi yayımlanmış olması nedeniyle, Person (1985), klinisyenlerin terapideki cinsel duyguların özellikle ve yalnızca kadın psikolojisiyle ilişkili olduğu izlenimine kapılabileceklerini belirtmiştir. Ancak erkek bir terapist tarafından tedavi edilen birçok erkek hasta, eşcinselliğe ilişkin anksiyeteleri nedeniyle erotik aktarımı baskılayabilse ya da inkâr edebilse de bazıları erkek terapistlerine yönelik, sistematik biçimde anlaşılması ve yorumlanması gereken, tam olarak gelişmiş erotik ya da erotize aktarım geliştirirler. Birçok durumda cinselleştirilmiş aktarım, ifade edilmesi güç olan, daha fazla rahatsızlık veren sevgi ve özlem duygularına karşı bir savunmadır (Gabbard 1994).

Grup Psikoterapisi

Klinisyenler, dinamik bireysel psikoterapi için uygun aday olan hastaların, dinamik grup psikoterapisi için de uygun aday olduklarını sıklıkla belirtmişlerdir. Gruplarında çoğu zaman “yıldız” hâline gelen histerik hastalar için de durum böyledir. Duygularını doğrudan ifade etme becerileri ve gruptaki diğer kişilere gösterdikleri özen ve ilgi nedeniyle, diğer grup üyeleri tarafından oldukça değerli bulunurlar. Histerik hastanın bilişsel tarzı ve bununla ilişkili bastırma ve inkâr savunmaları, grup psikoterapisinde oldukça etkili biçimde ele alınabilir. Gruptaki diğer hastalar, histerik hastaların etkileşim durumlarındaki ayrıntıları atlayarak kendilerine ve başkalarına ilişkin görüşlerini nasıl çarpıtma eğiliminde olduklarını görmelerine yardımcı olurlar. Örneğin, histerik bir kadın hasta, iş yerinde bir erkeğe yalnızca arkadaşça davranırken nasıl yanlışlıkla baştan çıkarıcı olarak algılandığını anlattığında, gruptaki erkek hastalar bu etkileşimde söylediklerini ya da bunları nasıl söylediğini gözden kaçırıyor olabileceğine dikkat çekmişlerdir. Ayrıca, bu hastanın grubun içinde de benzer biçimde davrandığını ve gruptaki erkeklere verdiği flörtöz sinyallerin de farkında değilmiş gibi göründüğünü belirtmişlerdir.

Histerik hastalar genellikle grubun bütününe yönelik olumlu bir annesel aktarım geliştirirler. Grup terapisini, çocukluklarında yoksun kaldıklarına inandıkları annesel bakımın bir kısmını alma fırsatı olarak görürler. Bu nedenle grup terapisine katılmaya ve başkalarını da onu değerli bir kaynak olarak görmeye teşvik etmeye oldukça isteklidirler. Ancak histriyonik hastalar gruplarda daha fazla sorun yaratabilirler; çünkü çoğu zaman yoğun duygusallık gösterileriyle ilgi odağı olmayı talep ederek diğer hastaları “gölgede bırakırlar”. Bu hastalar, borderline hastaların grup psikoterapisinde olduğu gibi (bkz. 15. Bölüm), ancak aynı zamanda bireysel psikoterapi de görüyorlarsa grup psikoterapisinde etkili biçimde tedavi edilebilirler.

Sonuç Değerlendirmeleri

Histriyonikten histeriğe uzanan süreklilik, bu süreklilik üzerinde yer alan hastaların çeşitli güçlü ve zayıf yönleriyle birlikte bir dizi karakter patolojisini kapsar. Bir tedavi planı geliştirmeden önce, hasta histerik ve histriyonik özellikler açısından değerlendirilmeli; ardından bu değerlendirmeden hareketle dışavurumcu ya da destekleyici terapiye uygunluğu ele alınmalıdır. Bu hastalarla çalışmak terapist için doyum verici olabilir; ancak terapisti memnun etme arzusunun ardında gizlenen olumsuz aktarımı gözden kaçırmamaya dikkat edilmelidir. Narsisistik kişilik bozukluğu olanlar gibi, bazı histriyonik hastalar da kişisel görünümlerine ve başkalarını cezbetme kapasitelerine aşırı önem verebilirler. Bu nedenle, büyüleme yetilerindeki azalma depresif eğilimlerle ilişkili olabilir; ancak duygulanımlarını daha sahici biçimde ifade etmelerini de sağlayabilir. Öte yandan, gençliklerinin ve cinsel çekiciliklerinin azalması, terapötik ilişkiyi cinselleştirme çabalarında daha da çaresizleşmelerine yol açabilir. Terapistler, bu gelişimsel krizin içerdiği narsisistik incinmeye duyarlı olmalı ve hastaların, fiziksel görünümün ve cinsel açıdan arzulanabilirliğin ötesinde bir derinlikleri olduğunu görmelerine yardımcı olmalıdır.

Kaynak

Glen O. Gabbard. Psychodynamic Psychiatry in Clinical Practice.

Çeviri bilgilendirme amaçlıdır; özgün metnin tüm hakları yazarına ve yayıncısına aittir.

Psikodinamik Atölye’nin kurucusu Yusuf Bayalan’ın siyah beyaz portresi

Çeviren

Yusuf Bayalan

Psikolojik Danışman · Psikodinamik Atölye’nin kurucusu

Psikodinamik Atölye

Bu konuyu atölyede vaka üzerinden birlikte çalışıyoruz.

Haftalık, çevrim içi psikodinamik terapi eğitimi.

Bu hafta atölyede

Pazartesi

Psikodinamik Formülasyon Eğitimi

Salı

Psikodinamik Teknikler Eğitimi

Perşembe

Psikodinamik Kuramlar Eğitimi

Cuma

Psikopatoloji Eğitimi

Cumartesi

Grup Süpervizyonu

Eğitimi incele →