Giriş
Bu bölüm, klinisyenlerin her bir hastanın karmaşıklığını ve bireyselliğini yakalamalarına yardımcı olabilecek temel zihinsel işlevlerin [mental function] 13 kategorisini betimlemektedir. Daha fazla bozulmuş olandan daha işlevsel olana uzanan farklı psikolojik işlevsellik ve uyum düzeylerinin betimlemelerini, klinisyenin her bir kapasite açısından hastaları derecelendirmesine olanak tanıyan açıklamalarla birlikte sunuyoruz. Klinik yararlılık, en etkili terapötik müdahaleleri planlamak, tedavi sırasında ortaya çıkabilecek güçlükleri öngörmek, terapötik amaçları belirlemek ve tedavi ilerlemesini değerlendirmek için hem uyum sağlayıcı hem de uyum bozucu işlevselliğin dikkate alınmasını gerektirir.
K Ekseni, hem genel işlevselliği hem de özgül kişilik örüntülerini–bozukluklarını düşünmeyi teşvik ederken, Z Ekseni zihinsel işlevselliğin belirli alanlarının ele alınmasını ve değerlendirilmesini teşvik eder. K Ekseni’nde klinisyenlerden, sağlıklı–nevrotik–borderline–psikotik sürekliliği içinde bir hastanın kişilik örgütlenmesi düzeyini değerlendirmek amacıyla, kimlik bütünleşmesini, nesne ilişkilerinin/kişilerarası ilişkilerin niteliğini ve savunma işlevselliğini göz önünde bulundurarak bazı ruhsal kapasitelerin (örn., Kernberg’in [1984] modeline göre) ön değerlendirmesini yapmaları istenir. Dolayısıyla K Ekseni, kişinin kişilik işlevselliği düzeyini ve prototipik bir kişilik stili–bozukluğuyla en iyi örtüşmesini kestirir; M Ekseni ise tamamlayıcı biçimde hastanın kişiliğine katkıda bulunan özgül işlevleri ayrıntılandırır.
Örneğin, her ikisi de borderline kişilik örgütlenmesine sahip iki hastayı ele alalım. Biri, bilişsel şemalara ve/veya olgunlaşmamış savunmaların sık kullanımına dayanarak borderline olarak anlaşılabilirken, diğeri kişilerarası işlevsellikteki bozulma, zayıf kendilik bütünleşmesi ve orta düzey savunmaların kullanımı nedeniyle borderline olarak görülür. Her ikisi de görünüşte benzer bir kişilik örgütlenmesine sahip olsa da, Z Ekseni klinisyenin her bir hasta için üst düzey örgütlenmeyi biçimlendiren kapasiteleri ve sınırlılıkları, uyum, işlevsellik ve adaptasyondaki daha özgül meseleler doğrultusunda betimlemesine yardımcı olur.
Z Ekseni alanları, psikodinamik, bilişsel ve gelişimsel kuramların yön verdiği geniş bir kavram ve gözlem yelpazesini ve bu kuramsal çerçevelerle ilişkili ampirik araştırmaları yansıtır. Z Ekseni, zihinsel işlevselliği açık bir şekilde doğa (mizaç, genetik ve epigenetik yatkınlıklar, altta yatan temel özellikler) ile yetiştirme/çevre (öğrenme, deneyim, kültürel ve toplumsal bağlam) bütünleşmesinin bir sonucu olarak kavramsallaştırır.
Birden fazla alanın dâhil edilmesi, kişiliğe, klinik belirtilere ve terapötik sürece derinlemesine bir yaklaşımı mümkün kılar. Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel Elkitabı (DSM) ve Hastalıkların Uluslararası Sınıflandırması (ICD) tanıları araştırma amaçları için yararlı olmuş ve ruh sağlığı profesyonelleri için ortak bir dil sağlamış olsa da, bir bireyin genel kişilik işlevselliği ya da altta yatan psikolojik dinamikleri üzerine daha ileri düzeyde düşünmeyi teşvik etmez. Bu nedenle, vaka formülasyonu, terapötik ilişkinin niteliğini öngörme ya da terapötik süreci önceden kestirme amaçları açısından bir ölçüde sınırlıdırlar.
Özetle, Z Ekseni gözlemlenebilir düzeye daha yakın olan işlevlerin daha incelikli, tedaviye yönelik betimlemelerini sunar ve bu nedenle bireylerle yürütülecek tedavi müdahalelerini ele almada yararlıdır; böylece kişilik örgütlenmesi düzeylerinin ve kişilik stili ya da bozukluğu örüntülerinin değerlendirilmesini tamamlar. Klinisyenlerin, S Ekseni’nde betimlenen hem semptom örüntülerinin hem de semptomların öznel yaşantılarının altında yatan ilgili psikolojik süreçleri kavramalarına ve değerlendirmelerine yardımcı olur. Dolayısıyla Z Ekseni, K Ekseni ile S Ekseni arasında bir köprü işlevi görür.
PDM-3’te Z Ekseni
Z Ekseni kapasiteleri, önceki PDM baskılarına göre kısmen yeniden formüle edilmiştir. Bazı adlandırmalar gözden geçirilmiş ve güncellenmiştir: Önceki düzenleme, dikkat ve öğrenme kapasitesi artık dikkat ve öğrenme kapasitesi (yürütücü işlevler) olarak listelenmektedir; önceki ilişki ve yakınlık kapasitesi güven, empati ve yakınlık kapasitesi olarak yeniden formüle edilmiştir; önceki kendini gözlemleme kapasitesi (psikolojik zihinlilik) ise yeniden formüle edilerek kişinin içsel yaşamını keşfetme kapasitesi olarak adlandırılmıştır. Ayrıca, psikolojik işlevsellikte bedenle ilişkili boyutların ve yaşantıların önemini destekleyen giderek artan klinik ve ampirik literatüre yanıt olarak, yeni bir zihinsel işlev eklenmiştir: bedensel yaşantılar ve temsiller. Bu 13 alanın bütünüyle bağımsız ve birbirinden ayrı kategoriler olarak değerlendirilmemesi gerekse de, Z Ekseni kapasiteleri dört alan altında gruplanmıştır (aşağıya bakınız).
Zihinsel işlevselliğe ilişkin betimlemeleri ampirik temele dayanan, değerlendirmeyle ilişkili ve klinisyen dostu bir biçimde yazmaya çalıştık. Her bir zihinsel işlev, klinisyenin bir hastada hangi düzeyde işlediğini 5 dereceli bir ölçek üzerinde belirtebileceği bir değerlendirme yordamını içerir (bkz. bölümün sonunda yer alan Tablo 13.1a ve 13.1b). Her bir işlev için işlevsellik düzeylerinin temel özelliklerine ilişkin betimleyiciler sunulmuştur (5 = sağlıklı/optimal işlevsellik, 3 = hafif/orta düzey bozulmalar ve 1 = belirgin/ağır bozulmalar).
PDM-2’de Z Ekseni bölümü, her bir zihinsel kapasite için “En İlgili Değerlendirme Araçları”nın kapsamlı bir listesini içermekteydi. Tanısal formülasyonlar, klinik raporlar, tedavi planlaması ve araştırma açısından ruh sağlığı profesyonellerinin hem uyumu hem de psikopatolojiyi değerlendirmeye yönelik çeşitli ölçme araçlarına aşina olmaları gerekir. Bununla birlikte, yeni değerlendirme araçlarının sık yayımlanması ve psikometrik özelliklerinin sürekli güncellenmesi nedeniyle, bu baskıda Z Ekseni’ni daha pratik ve kullanıcı dostu hâle getirmeyi tercih ettik; böylece klinisyenin ya da araştırmacının, ele alınan zihinsel işlev alanı ve değerlendirilen hasta için en uygun, geçerliği kanıtlanmış ve klinik açıdan en yararlı ölçme aracını seçmesine olanak tanıdık. Bu nedenle her bir zihinsel kapasite için kapsamlı bir değerlendirme aracı kaynakçasını bölümden çıkardık. Bununla birlikte klinisyenler, bu bölümün sonunda, tüm Z Ekseni zihinsel kapasitelerinin değerlendirilmesini güçlendirebilecek, iyi bilinen, yaygın kullanılan, ampirik olarak doğrulanmış ve klinik açıdan yararlı araçların özlü bir sunumunu bulabilirler (bkz. “Z Ekseni Kapasitelerinin Ampirik Temelli Değerlendirilmesi”).
On üç Z Ekseni kapasitesi iki soru göz önünde bulundurularak kavramsallaştırılmıştır: (1) Her bir kapasitede hangi psikolojik süreçler değerlendirilmektedir? (2) Psikoterapiyi kolaylaştıracak anlamlı bilgi sağlamak üzere bu süreçler sistematik ve pratik biçimde nasıl değerlendirilebilir? Ayrıca, PDM-3 Z Ekseni zihinsel işlevselliği 13 ayrı kapasite içinde ifade etse de, okurlardan bu kapasitelerin kavramsal olarak ayrı olmakla birlikte bütünüyle birbirinden bağımsız olmadığını göz önünde bulundurmaları istenir. Bunun yanı sıra, belirli bir kapasitedeki işlevsellik düzeyi diğerlerinin niteliğini kısmen değiştirebilir. Dolayısıyla zihinsel işlevsellik, birlikte çalışan süreçlerin bütünleşmiş bir dizisi -bir bütünlük, kendine özgü bireysel bir sentez- olarak kavramsallaştırılmalıdır; işlemsel olarak ise Aristotelesçi anlamda bitişik kategorilere ayrılabilir.
Aşağıda sunulan tanımların gösterdiği gibi, bu 13 kapasite geniş bir alanı ve çeşitli psikolojik süreçleri kapsar. Bazı kapasiteler arasında doğuştan gelen örtüşmeler bulunmasına karşın, her bir kategori zihinsel işlevselliğin, diğer kapasiteler tarafından kolayca ve bütünüyle açıklanamayacak en az bir kritik ve kendine özgü özelliğini vurgular. Hiçbir profilin ya da puanlar bütününün her bir kişinin ruhsal yaşamının tüm zenginliğini yakalayamayacağı -Virginia Woolf’un (1922) alaycı biçimde gözlemlediği gibi, “İnsanları özetlemeye çalışmanın bir anlamı yoktur”- gerçeğine rağmen, aşağıdaki 13 alan ilgili alanı kapsama yönündeki en iyi çabamızı temsil eder. Bunları dört alan altında gruplandırıyoruz:
Bilişsel ve Duygulanımsal Süreçler [Cognitive and Affective Processes]
1 Dikkat ve Öğrenme Kapasitesi (Yürütücü İşlevler) [Capacity for Attention and Learning (Executive Functioning)]
2 Duygulanımı Düzenleme ve İfade Etme Kapasitesi [Capacity for Affect Regulation and Expression]
3 Zihinselleştirme Kapasitesi [Capacity for Mentalization]
Kimlik ve İlişkiler [Identity and Relationships]
4 Bedensel Yaşantılar ve Temsiller [Bodily Experiences and Representations]
5 Farklılaştırma ve Bütünleştirme Kapasitesi [Capacity for Differentiation and Integration]
6 Öz-Değeri Düzenleme Kapasitesi [Capacity to Regulate Self-Esteem]
7 Güven, Empati ve Yakınlık Kapasitesi [Capacity for Trust, Empathy, and Intimacy]
Savunma ve Başa Çıkma [Defense and Coping]
8 İmpuls/İçtepi Düzenleme Kapasitesi [Capacity for Impulse Regulation]
9 Savunma İşlevselliği [Defensive Functioning]
10 Uyum ve Dayanıklılık Kapasitesi [Capacity for Adaptation and Resilience]
İçgörü ve Kendini Yönlendirme [Insight and Self‑Direction]
11 İçsel Ölçütler ve İdealler Oluşturma ve Kullanma Kapasitesi [Capacity to Construct and Use Internal Standards and Ideals]
12 Kişinin İçsel Yaşamını Keşfetme Kapasitesi [Capacity to Explore One’s Inner Life]
13 Eyleyicilik ve Amaç Kapasitesi [Capacity for Agency and Purpose]
Zihinsel İşlevsellik Kapasitelerine Genel Bakış
Bilişsel ve Duygulanımsal Süreçler
Dikkat ve öğrenme kapasitesi (yürütücü işlevler), bireyin genel psikolojik işlevselliğine yapısal ve olgunlaşmaya bağlı katkıların geniş bir yelpazesini kapsayan çok boyutlu bir alandır. Planlamayı mümkün kılan ve düşünceler, duygular ve eylemler üzerinde amaca yönelik denetim sağlayan üst düzey bilişsel süreçleri içerir. Bu kapasite, bireyin rutin olmayan ya da değişen koşullara etkili ve uyum sağlayabilir bir biçimde yanıt vermesine olanak tanır.
Duygulanımı düzenleme ve ifade etme kapasitesi, bireyin duygulanımsal işlevselliğinin bir göstergesi olarak, duygulanımları belirli bir duruma uygun ve kişinin kültürel bağlamıyla tutarlı biçimlerde tanıma, deneyimleme, ayarlama, anlama, üzerine düşünme, ifade etme ve onlara yanıt verme yetisini içerir.
Zihinselleştirme kapasitesi, bireyin kendi zihinsel durumlarını (örn., gereksinimler, arzular, duygular, inançlar, amaçlar, niyetler ve güdülenmeler) ve başkalarının zihinsel durumlarını çıkarımda bulunarak anlama ve bunlar üzerine düşünme yetisini ve bu kapasiteyi kişisel ve toplumsal etkileşimlerde kullanabilmesini ifade eder.
Kimlik ve İlişkiler
Bedensel yaşantılar ve temsiller kapasitesi, kişinin kendi bedenine ilişkin hem bilinçli hem bilinçdışı algıları, duyumları, duyguları, düşünceleri ve tutumlarını, ayrıca bireyin kendisini çevreden ayırt etmesine olanak tanıyan, belirlenmiş ve zamansal olarak süreklilik gösteren sınırlara sahip karmaşık bir varlık olarak kendi bedenine yönelik örtük farkındalığı içerir.
Farklılaştırma ve bütünleştirme kapasitesi, kendiliği ötekinden, fanteziyi gerçeklikten, içsel nesneleri ve temsilleri dışsal nesnelerden ve koşullardan, şimdiyi geçmişten ve gelecekten ayırt edebilme ve bu ögeler arasındaki bağlantıları birbirine karıştırmadan belirleyebilme yetisini içerir.
Öz-değeri düzenleme kapasitesi, bireyin kendisiyle, diğer insanlarla ve daha geniş dünyayla olan ilişkisine yönelik güveni ve değer verme düzeyini yansıtır. Ayrıca ne gerçekçi olmayan ölçüde yüksek ne de gerçekçi olmayan ölçüde düşük olan bir öz-değer duygusuna ve durumdan duruma uygun biçimde değişen bir öz güvene [self-confidence] sahip olmayı ifade eder.
Güven, empati ve yakınlık kapasitesi, bireyin ilişkiselliğinin ve kişilerarası işlevselliğinin niteliğini betimleyen çok boyutlu bir alandır. “Temel güven” [basic trust], bağlama uygun olarak, çevreyi keşfetme ve tehdit edici ya da çatışmalı durumlarla başa çıkma konusunda başkalarına yönelik aşırı tetikte olma ile kolayca inanma arasında bir denge kurabilme yetisi olarak tanımlanabilir. “Empati” [empathy], başkalarının duygularını anlama ve onlara duyarlı biçimde yanıt verme yönündeki hem bilişsel hem duygusal yetiyi içerirken, “yakınlık” [intimacy], her bir ilişkiye ve kültürel beklentilere uygun biçimde, durumsal gerekliliklere yanıt olarak kişilerarası mesafeyi ve yakınlığı ayarlayabilme yetisini içerir.
Savunma ve Başa Çıkma
İmpuls/içtepi düzenleme kapasitesi, bireyin içtepileri ayarlama ve düzenleme ve gereksinimlerini, güdülerini ve itkilerini esnek, uyum sağlayıcı ve kültürel açıdan uygun biçimlerde ifade etme yetisini içerir. Bu kapasitedeki yetersizlikler ya ayarlanmamış içtepisellik ya da eşlik eden duygulanımsal kısıtlılıkla birlikte içtepilerin katı biçimde aşırı denetimi olarak ortaya çıkar.
Savunma işlevselliği, bireyin motivasyonlarını, duygulanımlarını, itkilerini, çatışmalarını, anılarını, düşüncelerini ve anksiyete üretme potansiyeli taşıyan diğer içsel yaşantılarını karakteristik olarak nasıl yönettiğini ifade eder. Dışsal güçlükler ve stresörlerden ya da kendiliğe yönelik tehditlerden kaynaklanan anksiyete, utanç, yas ve diğer acı verici durumlara verilen yanıtları içerir.
Uyum ve dayanıklılık kapasitesi, beklenmedik olaylara ve değişen koşullara uyum sağlama yetisiyle birlikte, belirsizlik, kayıp, stres ve zorlukla karşılaşıldığında etkili ve yaratıcı biçimde başa çıkabilme yetisini içerir. “Uyum”, değişen ve belirsiz koşullarla başa çıkabilme yetisini ifade ederken, “dayanıklılık”, olumsuz (hatta potansiyel olarak travmatik) olaylarla karşılaşıldığında bunlara katlanabilme ve gelişebilme yetisini belirtir.
İçgörü ve Kendini Yönlendirme
İçsel ölçütler ve idealler oluşturma ve kullanma kapasitesi, bireyin seçtiği uğraşlara yön veren inançları, duyguları, motivasyonları ve idealleri içeren kişisel ahlak anlayışını kapsar. İçsel değerler ve idealler formüle edebilme kapasitesi, kendiliğin kendi kültürü bağlamında ele alınmasını ve tutarlı, içsel olarak bütünlük gösteren temel ahlaki ilkelere dayalı olarak bilinçli kararlar verebilme yetisini yansıtır.
Kişinin içsel yaşamını keşfetme kapasitesi, kendi zihinsel durumlarının kaynakları üzerine düşünebilme ve bunları anlayabilme yetisini ifade eder. Geçmişte ve şimdi, duygular, motivasyonlar, düşünceler ve davranışlar arasındaki örtük bağlantıları kavramayı, başkalarına ilişkin yorumlarını ve başkalarıyla olan ilişkilerini anlamayı içerir. “Psikolojik zihinlilik” kavramını, yani kişinin iç dünyasını bilinçli ve gerçekçi biçimde gözlemleyebilme kapasitesini (bkz. “gözlemleyen ego” [observing ego] kavramı) kapsar.
Eyleyicilik ve amaç kapasitesi, bireyin kendi itkilerine, duygularına ve düşüncelerine hâkim olabilme ve ardından kişisel yaşantılarına ve seçimlerine bütünlük ve anlam kazandıran bir anlatı inşa edebilme yetisini içerir. Bu, farklı bilinç düzeylerinde “yazarlık” [authorship] duygusunu, içsel denetimi ve öz-yeterlik duygusunu ima eder.
Z Ekseni’nin 13 Kapasitesinin Tanımları ve Değerlendirilmeleri
1. Dikkat ve Öğrenme Kapasitesi [Yürütücü İşlevler]
Dikkat ve öğrenme kapasitesi (yürütücü işlevsellik) [capacity for attention and learning (executive functioning)], planlama ve düşünceler, duygular ve eylemler üzerinde amaca yönelik kontrol sağlama becerisinin yanı sıra değişen koşullara etkili ve uyum sağlayıcı biçimde yanıt verme becerisinin temelini oluşturan karmaşık bir üst düzey bilişsel süreçler bütününü ifade eder. Çok boyutlu bir kapasite olarak, inhibisyon (yani dürtüsellikten kaçınmak ya da ilgisiz uyaranları bastırmak amacıyla dikkati, düşünceleri, duyguları ve eylemleri kontrol etme becerisi), çalışma belleği [working memory], hem bilinçli hem de bilinçdışı olarak algılanan bilgilere dikkati odaklama ve bilişsel esneklik (yani zihinsel süreçler, davranışsal tepkiler ve stratejiler arasında seçici biçimde geçiş yapma becerisi) dâhil olmak üzere çeşitli alanları içerir. Bu kapasite, zihinsel yönelimi değiştirme [set shifting], eylem planlama, örgütleme, duygulanımsal ve sosyal ipuçlarını işleme, istenmeyen tepkileri ketleme, çaba gerektiren kontrol ve çeşitli biçimleriyle bellek (kısa ve uzun süreli, semantik, otobiyografik/epizodik ve örtük/bildirime dayalı olmayan) dâhil olmak üzere, bunlarla sınırlı olmayan çeşitli alt bileşenlerden oluşur. Bu işlevsellik alanına katkıda bulunan diğer süreçler işitsel işleme ve dil, görsel–uzamsal işleme, duyusal modülasyon, zekâ ve dikkattir. Birlikte ele alındığında bu beceriler, içsel ve dışsal bilgilere dikkat yöneltmemizi ve bunları işlememizi, kendilik ve çevre deneyimini düzenlememizi, uygun olduğunda gereksiz girdileri bilinçten süzerek uzaklaştırmamızı ve amaca yönelik eylemi geliştirmek için deneyimlerimizden öğrenmemizi, böylece uyum sağlamamızı ve başa çıkmamızı mümkün kılar.
Bu kapasite, Z Ekseni’ndeki diğer kapasitelerden bir ölçüde farklıdır; çünkü hastanın bu alandaki işlevselliğine ilişkin derecelendirmeler, dış kaynaklarla doğrulandığında (örn., Wechsler Yetişkinler İçin Zekâ Ölçeği gibi nöropsikolojik değerlendirme araçlarıyla) daha sağlam bir temele oturur ve bazı durumlarda böyle bir doğrulama gerektirir. Klinisyenin, hastanın dikkat ve öğrenme kapasitesine ilişkin ilk çıkarımları öncelikle öz-bildirime ve yönlendirme verilerine dayanabilir ancak güçlükler kişinin dosyasında, yaşam öyküsü kayıtlarında ya da kişiyi iyi tanıyan bilgi kaynakları (örn., kardeşi veya partneri) tarafından da belgelendiğinde, klinisyen değerlendirmesine daha fazla güven duyabilir.
Bu kapasiteyi değerlendiren klinisyenler, erken dönem çocuk–bakımveren etkileşimlerinden başlayarak gelişim boyunca, genetik yatkınlık, mizaç ve yürütücü işlevselliğin nörobiyolojik temellerindeki (yani frontal ve kortikolimbik sinirsel bölgelerden oluşan bir ağdaki) farklılıkların, kişinin sosyal ve duygusal bağlamı tarafından değiştirilebileceğini dikkate almalıdır. Çeşitli etkiler sonucunda, yürütücü işlevsellikte kendimize özgü yatkınlıklar ve yanlılıklar geliştiririz; bunlar daha sonra başkalarıyla ve çevremizle nasıl etkileşim kurduğumuzda belirginleşir. Bu kapasite anlık duygulanım durumlarından (örn., anksiyete, sıkıntı, korku, utanç, öfke) etkilenebildiği için performans, durumlar ve ortamlar arasında değişkenlik gösterir. Yürütücü işlevsellik hastalık, geçici zihinsel durumlar (örn., yorgunluk) ya da ilaçlar (örn., uyarıcılar) gibi etkenlerden etkilenebilir ve bu etkiler bireyin duygulanımsal–duygusal, motivasyonel ve kişilerarası işlevselliğine yansıyabilir.
Derecelendirme Ölçeği
Bu bölümün sonunda yer alan Tablo 13.1, bu kapasite ve Z Ekseni’ndeki tüm kapasiteler için 5’ten (yüksek işlevsellik) 1’e (daha düşük işlevsellik) uzanan bir derecelendirme ölçeği sunmaktadır. Her kapasite için 5, 3 ve 1 düzeylerine ait referans noktalarının betimlemelerini sunuyoruz.
5. Birey, stres altında bile dikkatini uygun biçimde odaklayabilir, iyi örgütlenmiştir ve uyum sağlayıp deneyimlerinden öğrenebilir. Bireyin, düşüncelerini, duygulanımlarını ve diğer içsel yaşantılarını hem sözel hem de sözel olmayan yollarla ifade etme becerisi iyidir. Bellek, dikkat, amaca yönelik eylem planlama, bilişsel esneklik, problem çözme ve ketleyici kontrolün tümü yüksek düzeyde işlev görür ve birbiriyle iyi bütünleşmiş görünür.
3. Birey, motive olduğunda ve/veya belirli koşullar altında genellikle dikkatini odaklayabilir, örgütlüdür ve uyum sağlayıp öğrenebilir. Kendini tam olarak vermediğinde ya da stres altında olduğunda, olağan işlevselliğinde hafif ila orta derecede bir düşüş gösterebilir; düşüncelerini, duygulanımlarını ve diğer içsel yaşantılarını hem sözel hem de sözel olmayan yollarla ifade etmekte bazı güçlükler yaşayabilir. Dikkat odağını değiştirmede, eylem dizilerini planlamada ve bilgiyi amaca yönelik biçimde işlemede bir miktar güçlük vardır. Bu düzeydeki birey, dikkatini yalnızca görece kısa sürelerle ve sınırlı ölçüde yöneltebilir ve odaklayabilir; dolayısıyla ancak orta düzeyde bilişsel esneklik gösterir.
1. Bireyin dikkati kısa sürelidir; dikkatini tehditten uzaklaştırmada ya da ilgisiz bilgileri ketlemede ciddi güçlükler yaşar. Bu düzeydeki bireyler tipik olarak bilişsel katılık gösterir ve amaca yönelik davranışları gerçekleştirmek için odaklanmış, örgütlü ve dikkatli kalma kapasiteleri bozulmuştur. Kişi, çevreye uyum sağlamakta, deneyimlerinden öğrenmekte ve eylem dizilerini planlamakta güçlük yaşayabilir; kendine dalmış, ruminatif ya da en ağır durumlarda uyuşuk/bitkin olabilir. Öğrenme kapasitesi, bir ya da daha fazla işleme veya dikkat güçlüğü nedeniyle ciddi biçimde sınırlanmıştır. Düşüncelerin, duygulanımların ve diğer içsel yaşantıların hem sözel hem de sözel olmayan ifadeleri bozulmuş, yoksullaşmış ya da tuhaf olabilir.
2. Duygulanımı Düzenleme ve İfade Etme Kapasitesi
İkinci kapasite, duygulanımları belirli bir duruma uygun ve kişinin kültürel çevresiyle tutarlı biçimlerde tanıma, deneyimleme, ayarlama, anlama, üzerlerinde düşünme, ifade etme ve onlara yanıt verme becerisini içerir. Bu alan, çeşitli alt bileşenleri olan çok boyutlu bir yapı olarak bireyin duygulanımsal işleyişinin bir göstergesidir. Duygulanımsal düzenleme [affective regulation], duygulanımsal deneyimlerin izlenmesi, değerlendirilmesi, değiştirilmesi ve ayarlanmasında rol oynayan tüm açık ve örtük süreçleri ifade eder. Bu kapasite, hem olumlu hem de olumsuz çok çeşitli duyguları farklı yoğunluk düzeylerinde deneyimleme becerisini kapsar. Bu alandaki işlevsellikte bozulma; ayarlanmamış, yoğun duyguların (genellikle öfke, anksiyete veya huzursuzluk gibi olumsuz duyguların) hızlı ve öngörülemez biçimde ortaya çıkmasıyla, belirli duygulanımları yaşarken davranışları düzenleyememeyle (örneğin, üzüntü karşısında dağılmak; öfke karşısında şiddete veya aşırı saldırganlığa başvurmak) ve/veya durumsal gerekliliklere uyum sağlayacak biçimde karşılık vermek için duygulanımı ayarlamakta belirgin güçlük çekmeyle (örneğin, bir cenazede uygunsuz biçimde gülmek; bir düğünde kontrolsüzce ağlamak) kendini gösterebilir. Bireyler, duygulanımsal deneyime ne ölçüde tahammül edebildikleri, yani duygularıyla ne kadar rahat oldukları ve onların bilincinde olma kapasiteleri bakımından farklılık gösterirler.
Duygulanımsal ifade [affective expression], duyguları diğer insanlara etkili biçimde iletme becerisidir. Adaptif duygulanımsal ifade [adaptive affective expression]; sosyal bağ kurmayı, kişinin amaçlarının peşinden gitmesini, özsaygısını ve kendini anlamasını destekleyen sözel ve sözel olmayan iletişimleri içerir. Duygularını adlandırabilen, içsel duygusal tepkilerini tetikleyicilerle ilişkilendirebilen ve duygusal ifadenin sosyal doğasını anlayabilen bireylerin, duygulanımı uyum sağlayıcı biçimde deneyimleme ve ifade etme olasılıkları daha yüksektir. Klinisyenler, duygulanım ifadesini derecelendirirken ifadenin niteliğini, kasıtlı mı yoksa kasıtsız mı olduğunu (örneğin, bir duyguyu eyleme vurmak) ve bireyin amaçlarına ve sosyal/kültürel bağlamına uygun olup olmadığını dikkate almalıdır (yani, duygulanımların ifadesinin nitelik ve yoğunluk bakımından mevcut duruma uygun olup olmadığını; duygulanımların özellikle değişken veya oynak olup olmadığını).
Kişiye özgü örüntüler, yüz ifadesindeki veya beden duruşundaki değişiklikler gibi duygulanımla ilişkili davranışlarını betimleyen bir anlatıyla ortaya konabilir. Bu kapasiteyi değerlendiren klinisyenler, duygulanımsal deneyimimiz kişilerarası düzeyde paylaşıldığı, şekillendiği ve düzenlendiği için biyolojik temelli yatkınlıklardan (örneğin, duygulanımsal mizaç), kültürel geçmiş ve normlardan ve erken dönem bebek–bakımveren etkileşimlerinden etkilenebileceğini dikkate almalıdır. Jurist’in (2005) “zihinselleştirilmiş duygulanımsallık” kavramı [mentalized affectivity] (duygularımızı anlamamıza katkıda bulunan ve gelecekteki durumları öngörmemize yardımcı olan düşünceler, duygular ve diğer yönelimsel zihinsel durumlar hakkında çıkarımda bulunma ve bunlar üzerine düşünme becerisi), bu kapasite ile aşağıda betimlenen zihinselleştirme becerisi arasında köprü oluşturan bir kavramdır.
Derecelendirme Ölçeği
5. Bu düzeydeki bireyler, hem belli belirsiz hem de açık, hem olumlu hem de olumsuz çok çeşitli duygulanımsal durumları tanıyabilir, ayarlayabilir, ifade edebilir, iletebilir ve anlayabilirler. Olumlu ve olumsuz duyguları bütünleştirebilir ve duygulanımsal deneyimlerinin bilincinde olarak, bunlar üzücü veya acı verici olsa bile onlara tahammül edebilirler. Stres altında bile duygusal işaretlerin çoğunu esnek ve doğru biçimde çözümleyebilir ve bunlara yanıt verebilirler (örneğin, güvenliğe karşı tehlike, onaya karşı onaylamama, kabule karşı reddedilme, saygıya karşı küçümseme). Duygulanım ifadesi, nitelik ve yoğunluk bakımından o anki duruma ve iletişimin içeriği ile duygulanımsal değerliğine uygun ve uyumlu görünür.
3. Bu düzeydeki bireyler, sınırlı bir duygusal durum yelpazesi deneyimler ve/veya belirli duygulanımları (örneğin, öfke, umutsuzluk, pişmanlık, suçluluk, utanç, haset) tanımakta, deneyimlemekte ve ayarlamakta güçlük gösterirler. Hem hoş hem de hoş olmayan duygulara tahammül etme becerileri sınırlıdır ve bazı duygulanımları bilinçli olarak kabul edemezler. Zorlandıklarında veya sıkıntı yaşadıklarında ya da belirli bir duygu yoğun olduğunda, diğer insanların bakış açılarını göremeyebilir veya duygusal durumlarını çözümleyemeyebilirler; bu durumda duygusal işaretlere düzensiz veya eşzamansız biçimde yanıt verebilirler. Bazı duygular, durumlara, sosyal beklentilere ve kültürel çevreye uygun olmayan veya bunlarla orantısız biçimlerde ifade edilebilir.
1. Bu düzeydeki bazı bireyler, çoğunlukla parçalı, düzenlenmesi ciddi ölçüde bozulmuş, bunaltıcı ve/veya kaotik bir duygusal ifade sergilerler. Çok az duygu iletebilirler (örneğin, yüz ifadesi gösteremeyebilir, ses tonlarını ayarlayamayabilir veya duruma uygun bir beden duruşunu sürdüremeyebilirler). Duyguları tanımakta, birbirinden ayırt etmekte, ayarlamakta ve iletmekte ciddi güçlükler yaşayabilirler; hayal güçleri yetersizdir ve sınırlı, dışa dönük bir düşünme tarzına sahiptirler (yani aleksitimik eğilimler). Duygulanım ifadeleri tuhaf veya sözel ifadeleriyle uyumsuz görünebilir; başkalarının duygusal işaretlerini yanlış yorumlayabilir (örneğin, bu nedenle kuşku duyabilir, kötü muamele gördüklerini veya sevilmediklerini hissedebilir ya da öfkelenebilirler) ve duyguları tanımakta ve bedensel duyumlardan ayırt etmekte güçlük çekebilirler.
3. Zihinselleştirme Kapasitesi
“Zihinselleştirme” [mentalization] —kişinin kendisinin ve başkalarının öznel durumları hakkında çıkarımda bulunma ve bunlar üzerine düşünme becerisi— hem hayal gücüne dayalı (zihinselleştirirken başkalarının ne düşündüğünü veya hissettiğini “hayal ederiz” [imagining]) hem de gerçekliğe dayalı (çünkü makul bir doğrulukla zihinselleştirme kapasitesi, etkili kişilerarası işleyiş için kritik önemdedir) olduğu kabul edilen bir zihinsel etkinlik biçimidir. Zihinselleştirme, öncelikle bilinçöncesi düzeyde gerçekleşir ve dikkat odağımızın dışında işler; kişinin kendisinin ve başkalarının davranışlarını zihinsel durumlar (ihtiyaçlar, arzular, duygular, inançlar, amaçlar, niyetler ve motivasyonlar) açısından anlamayı ve yorumlamayı amaçlar. Bu kapasite; iç dünyamızı deneyimlemek, betimlemek ve ifade etmek için düşüncelerden yararlanmamızı, duygulanımlarımızı düzenlememizi ve tutarlı bir kendilik duygusunu sürdürmemizi, başkalarının zihinsel durumları hakkında doğru çıkarımlarda bulunmamızı ve çıkarımlarımız yanlış sonuçlara yol açtığında düzeltmeler yapmamızı sağlar. İç ve dış gerçekliği, zihinsel ve duygusal süreçlerle gerçek dünyadaki etkileşimleri birbirinden ayırt etmemizi sağlar. Kendi davranışlarımızı veya başkalarının davranışlarını açıklamak için aklımıza gelen ilk düşünceyi dürtüsel biçimde benimsemek yerine alternatif açıklamaları değerlendirebilme becerisinin temelini oluşturur.
Zihinselleştirme, duygusal durumları anlama ve başkalarının zihinsel durumları hakkında örtük biçimde düşünme becerisi dahil olmak üzere çeşitli bilişsel becerilerle desteklenir. Allen, Fonagy ve Bateman (2008, s. 3), zihinselleştirmeyi “zihni akılda tutmamız”ı, “yanlış anlamaları anlamamız”ı, “[kendimizi] dışarıdan, diğerini ise içeriden görmemiz”i ve “şeylere zihinsel bir nitelik [atfetmemiz]i veya zihinsel bir bakış açısı geliştirmemiz”i sağlayan bir araç olarak betimlemiştir. Düşünümsel işlevsellik [reflective functioning] yapısı, zihinselleştirme kapasitesini işlemselleştirir; başka bir deyişle, zihinselleştirmeyi nasıl ölçtüğümüzü ifade eder.
Bu kapasiteyi değerlendiren klinisyenler, zihinselleştirmenin duygulanımsal açıdan anlamlı deneyimleri simgeleştirme (yani deneyimi bedensel veya davranışsal yollar yerine zihinsel temsiller aracılığıyla örgütleme) ve bu beceriyi hem kişilerarası ilişkilerde hem de kendini düzenlemede etkili biçimde kullanma yetisini içerdiğini dikkate almalıdır. Bu beceri sözel davranışlarda belirgin olabilir; ancak sözel olmayan yollarla, kişinin ses tonu ve bedeni aracılığıyla daha incelikli ve dolaylı biçimlerde de kendini gösterebilir. Deneyimi temsil etme kapasitesi, iç dünyamızı deneyimlemek, betimlemek ve ifade etmek için düşüncelerden yararlanmamızı ve başkalarının zihinsel durumları hakkında doğru çıkarımlarda bulunmamızı sağlar. Başkalarının kendi zihinsel durumlarıyla tutarlı bilgiler ileteceği beklentisiyle, kişilerarası yolla aktarılan bilgilerin sahiciliğine ve bizim için kişisel olarak anlamlı olduğuna güvenmeye istekli olmamızı etkiler; yani “Güven, Empati ve Yakınlık Kapasitesi” kapsamında değerlendirilmesi gereken epistemik güven [epistemic trust] kavramı açısından hayati önem taşır (aşağıya bakınız).
Zihinselleştirmenin temeli, yaşamın erken dönemlerinde, bakımverenlerle ikili etkileşimlerin kodlanması ve içselleştirilmesiyle atılır. “Psikolojik kendilik” [psychological self], bebeğin, bakımverenin kendisini kendine ait zihinsel durumları olan bir birey olarak gören tutumunu özümsemesiyle gelişir. Dolayısıyla zihinselleştirici bir tutum geliştirme kapasitesi, büyük ölçüde ebeveynlerin zihinselleştirme kapasitelerine bağlıdır. Bakımverenler, çocuğun bakış açısını benimseyebilmeli ve farklı içeriklere sahip zihinlerin doğaları gereği birbirinden ayrı olduğunu kavrayarak çocuğa, eylemleri zihinsel durumlarla güdülenen bir “psikolojik fail” [psychological agent] olarak yaklaşabilmelidir. Bu kapasite, bebeğin güçlü duygulanım durumlarını ve sözel olmayan yollarla ifade ettiği iç dünyasının diğer yönlerini anlamlandırma becerisini içerir.
Çocuklarının içsel deneyimleri üzerine düşünemeyen ve bu deneyimlere empatik biçimde yanıt veremeyen ebeveynler, çocuğu bütünlüklü bir kendilik duygusu oluşturmak için gerekli olan temel bir psikolojik deneyimden yoksun bırakırlar. Uyum bozucu bakım (örneğin, empati kapasitesi yetersiz veya kendi zihinselleştirme kapasitesi düşük bir anne ya da babanın sunduğu bakım), aşırı zihinselleştirme (zihinsel durumlar hakkında aşırı yoruma dayalı akıl yürütme) veya özellikle stres altında zihinselleştirme kapasitesinde çökmelere yatkınlık dahil olmak üzere, zihinselleştirme becerisinde ciddi çarpıtmaların gelişmesine yol açabilir. Buna karşılık, uyumlu bakım, duygulanımsal kendilik durumlarının ayrıntılanmasını, farklılaşmasını ve bütünleşmesini destekleyerek kişinin kendisinin ve başkalarının öznelliğini deneyimleme kapasitesine zemin hazırlar. Başkalarının kendi deneyimine doğru biçimde dikkat ettiğinin ve yanıt verdiğinin farkında olmak, bebekte bu deneyimler üzerine dil (yani kişiye özgü ve paylaşılan simgeler) aracılığıyla düşünme becerisini aşamalı olarak geliştirir ve nihayetinde zihinselleştirme kapasitesini artırır.
Derecelendirme Ölçeği
5. Bu düzeydeki bireyler, kendilerinin ve başkalarının zihinlerine ilişkin görece doğru modeller oluşturma konusunda yeterli bir beceriye sahiptir; bu da kendini düzenlemeyi ve uyum sağlayıcı sosyal ilişkileri destekler. İçsel zihinsel durumları (örneğin, duygular, düşünceler, arzular ve ihtiyaçlar) kavrayabilir ve bunlar üzerine düşünebilir; zorlandıklarında veya sıkıntı yaşadıklarında bile başkalarının eylem ve tepkilerinin altında yatan öznel deneyimleri anlayabilirler. İç gerçeklikle dış gerçekliği birbirinden ayırt edebilir; kendi güdülerine, duygulanımlarına ve davranışlarına ilişkin içgörü geliştirebilir; kendileri ve başkaları hakkında incelikli ve derinlikli biçimlerde düşünebilirler. Hem açık hem de belli belirsiz ipuçlarını (örneğin, uyarılma, davranış, bağlam) kullanarak içsel zihinsel durumların temsillerini oluşturabilirler. Bu kapasitede sağlıklı bir işlevsellik düzeyi, başkalarına özen göstermeyi ve nelerin tam olarak bilinebileceği konusunda alçakgönüllü olmayı içerir (yani kişi, zihinselleştirme konusunda belirli bir güven sergilerken aynı zamanda kendisi ve başkaları hakkındaki bilginin doğası gereği sınırlı olduğunun farkındadır). Birey, dürtülerini ayarlamak ve ketlemek, bunları uyum sağlayıcı ve uygun biçimde ifade etmek için içsel temsillerden yararlanır.
3. Bu düzeydeki bireyler genellikle kendi eylem ve tepkilerini zihinsel durumlar (örneğin, ihtiyaçlar, arzular, duygular) açısından anlayabilir ve bunlar üzerine düşünebilir; davranışsal ve bağlamsal ipuçlarından başkalarının içsel deneyimleri hakkında çıkarımda bulunabilir; kendilerine ve başkalarına ilişkin bütünlüklü bir algı deneyimlemek için içsel temsiller oluşturabilir ve bunlardan yararlanabilirler. Ancak çatışma, sıkıntı veya yoğun uyarılma durumlarında, kendilerinin ve başkalarının zihinsel durumlarına ilişkin farkındalıklarında olağan düzeylerine göre belirgin bir düşüş, bir duyguyu kendi başına ele alıp ayrıntılandırma becerisinde sınırlılık, dışsal gerekçelere yönelme eğilimi ve arzu ve duyguları eyleme vurma veya bedenselleştirme yatkınlığı görülür. Bu bireylerden bazıları, kendilerini ve başkalarını anlamadaki sınırlılıklarının farkına varabilirler (örneğin, güvenli bir kişilerarası bağlamda kendilerini güvende hissettiklerinde).
1. Bu düzeydeki bireyler, kendi duygulanımsal deneyimleri hakkında çıkarımda bulunamaz, bunları anlayamaz veya bunlar üzerine düşünemez; başkalarının zihinsel durumlarını simgeleştiremezler. İç ve dış gerçekliği, zihinsel ve duygusal süreçlerle gerçek dünyadaki etkileşimleri birbirinden ayırt etmekte ciddi güçlükler yaşarlar. Zihinde var olanın “dışarıda” da var olması gerektiği veya bunun tersi sonucuna varabilirler; bu, kendi zihinlerine ve/veya başkalarının zihinlerine ilişkin karmaşık modelleri değerlendiremediklerini yansıtır. Kendilerinin ve başkalarının zihinlerine ilişkin hatalı modeller geliştirebilirler; bu durum, gözlemlenebilir gerçeklikle pek az ilişkisi olan uzun ve aşırı ayrıntılı anlatımlar sunma eğilimlerinde kendini gösterir. Bu bireyler, başkalarının eylem ve tepkilerini sıklıkla yanlış anlar, yanlış yorumlar veya bunlar karşısında kafa karışıklığı yaşarlar; genellikle duyguları yaşandıkları sırada temsil edemezler. İnançlarını gözden geçirmeye istekli olmaları da pek olası değildir. Bu nedenle, bir duygulanımın içinde sıkışıp kalma eğilimindedirler; onu sözcüklerle ifade edemez veya etkili biçimde düzenleyemezler. Bu kapasitedeki işlevsellik son derece düşük olduğunda, içsel deneyimler ile kendini gözlemleme olanakları arasında bir bağlantı deneyimlenmez. Özellikle stres altında, kendilik tutarsız, tükenmiş veya bütünüyle yok olarak deneyimlenebilir.

